John le Carré, nhà văn tình báo có cuộc Chiến tranh Lạnh chưa bao giờ thật sự kết thúc

John le Carré

Photo: Krimidoedel / CC BY 3.0, via Wikimedia Commons

Sinh	19 tháng 10, 1931 Poole, Dorset, England
Mất	12 tháng 12, 2020 (89)
Nghề nghiệp	Nhà văn
Nổi tiếng với	Trò Chơi Nội Gián, Kẻ Phản Bội
Giải thưởng	2 CWA Gold Dagger · Somerset Maugham · Edgar Award for Best Novel · James Tait Black Memorial Prize · MWA Grand Master · CWA Cartier Diamond Dagger · CWA Dagger of Daggers · Goethe Medal

John le Carré đã qua đời gần sáu năm, vậy mà hiếm khi ông bận rộn như lúc này. Năm nay Tom Hiddleston trở lại vai Jonathan Pine trong The Night Manager. Alec Leamas bước ra khỏi một nhà hát ở London để đi lưu diễn khắp nước Anh. Matthew Macfadyen đã quay xong vai George Smiley mới cho BBC và MGM+, và tháng tới cậu con trai út của nhà văn sẽ ra mắt cuốn tiểu thuyết Smiley thứ hai do chính anh chấp bút.

Lý do nằm ở cách ông viết về nghề gián điệp. Ian Fleming tặng Chiến tranh Lạnh một tay ăn chơi có giấy phép giết người. Le Carré thì trao cho nó một viên chức thấp bé, ăn mặc xuề xòa, bị vợ cắm sừng, cùng một văn phòng toàn những người đàn ông nói dối nhau về lòng trung thành và về quá khứ của chính mình. Thế giới bí mật của ông là một bộ máy quan liêu, và đề tài lớn của ông là những gì các thể chế làm với chính những con người phục vụ chúng. Hóa ra đó là một đề tài không hề khép lại khi Bức tường Berlin sụp đổ.

Ông tên khai sinh là David John Moore Cornwell, chào đời tại Poole, hạt Dorset, ngày 19 tháng 10 năm 1931. Cha ông, Ronnie, là một tay lừa đảo duyên dáng từng ngồi tù vì gian lận; mẹ ông bỏ đi khi David lên năm. Sau trường Sherborne và một năm học tiếng Đức tại Đại học Bern, năm 1956 ông tốt nghiệp loại ưu ngành ngôn ngữ hiện đại tại Lincoln College, Đại học Oxford. Tiếp đó là hai năm dạy học ở Eton; ông gia nhập MI5 năm 1958 rồi chuyển sang MI6 năm 1960, hoạt động dưới vỏ bọc ngoại giao, trước là bí thư thứ hai tại Đại sứ quán Anh ở Bonn, sau là lãnh sự ở Hamburg. Sĩ quan tình báo đương chức không được xuất bản dưới tên thật, nên Cornwell trở thành le Carré. Sự nghiệp tình báo của ông chấm dứt năm 1964, sau khi Kim Philby làm lộ vỏ bọc của các điệp viên Anh cho KGB, trong đó có Cornwell.

Khi ấy sách của ông đã bắt đầu ra đời. Call for the Dead (1961) giới thiệu George Smiley. Hai cuốn sau đó là tác phẩm thay đổi cuộc đời ông. The Spy Who Came in from the Cold (1963) theo chân Alec Leamas, một điệp viên Anh kiệt quệ được cử sang Đông Đức cho chiến dịch cuối cùng, và khép lại dưới chân Bức tường Berlin vừa dựng với một trong những trang kết lạnh lùng nhất của văn chương Anh ngữ. Graham Greene gọi đây là “câu chuyện gián điệp hay nhất tôi từng đọc”. Cuốn sách giành giải Somerset Maugham, giải Gold Dagger và giải Edgar cho Tiểu thuyết hay nhất, rồi năm 1965 được dựng thành phim với Richard Burton đóng chính.

Những năm ở Bonn trở thành chất liệu cho A Small Town in Germany (1968), cuộc truy tìm một nhà ngoại giao trẻ mất tích ngay trong Đại sứ quán Anh. Rồi đến những cuốn mà phần lớn độc giả nghĩ tới khi nhắc tên le Carré. Tinker Tailor Soldier Spy (1974) đưa Smiley, người bị buộc phải nghỉ hưu, đi săn một nội gián Liên Xô ở tận đỉnh của Circus, cái tên nhà văn đặt cho MI6, trong một cốt truyện mang dấu ấn vụ Philby. The Honourable Schoolboy (1977), lấy bối cảnh Hồng Kông và Đông Nam Á, giành giải tưởng niệm James Tait Black và giải Gold Dagger thứ hai. Smiley’s People (1979) khép lại cuộc đấu trí giữa Smiley và đối thủ Liên Xô của ông, Karla. Các bản chuyển thể của BBC năm 1979 và 1982 biến Alec Guinness thành Smiley chuẩn mực của cả một thế hệ, còn bộ phim Tinker Tailor Soldier Spy năm 2011 của Tomas Alfredson mang về cho Gary Oldman một đề cử Oscar cho cùng vai diễn.

Le Carré không ngừng tìm hướng mới. The Little Drummer Girl (1983) kể về một nữ diễn viên người Anh được tình báo Israel tuyển mộ, và được Park Chan-wook chuyển thể cho BBC năm 2018. A Perfect Spy (1986), cuốn tiểu thuyết mang đậm dấu ấn cá nhân nhất của ông, biến người cha thành Rick Pym, một kẻ lừa đảo có cậu con trai lớn lên trở thành gián điệp; Philip Roth gọi đây là “cuốn tiểu thuyết Anh hay nhất kể từ sau chiến tranh”. Năm nay cuốn sách tròn bốn mươi tuổi.

Khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, giới phê bình đoán ông sẽ cạn đề tài. Ông lại đi tìm những kẻ phản diện mới. The Night Manager (1993) xoay quanh một tay buôn vũ khí trái phép và người nhân viên khách sạn được cử đi hạ hắn. The Constant Gardener (2001) phơi bày một công ty dược thử thuốc trên bệnh nhân ở Kenya; Fernando Meirelles đưa truyện lên màn ảnh năm 2005, và Rachel Weisz giành giải Oscar. A Most Wanted Man (2008) lấy bối cảnh Hamburg thời cuộc chiến chống khủng bố, và bản phim năm 2014 là vai chính cuối cùng của Philip Seymour Hoffman. Our Kind of Traitor (2010) lần theo dòng tiền Nga chảy vào khu tài chính City of London. Bối cảnh đổi thay, câu hỏi thì vẫn vậy. Ai bị hy sinh, và ai là người ký duyệt?

Ông chẳng mấy mặn mà với các giải thưởng. Năm 2011 ông đề nghị rút tên khỏi danh sách xét giải Man Booker International. Dù vậy, cùng năm đó ông vẫn nhận Huy chương Goethe, và năm 2019 nhận giải Olof Palme, rồi trao số tiền thưởng cho tổ chức Bác sĩ không biên giới (Médecins Sans Frontières). Những năm cuối đời, ông đưa Smiley trở lại lần cuối trong A Legacy of Spies (2017), cuốn sách quay về chiến dịch đằng sau The Spy Who Came in from the Cold, và kể chuyện đời mình trong hồi ký The Pigeon Tunnel (2016). Ông qua đời tại Truro, Cornwall, ngày 12 tháng 12 năm 2020, thọ 89 tuổi. Cuốn tiểu thuyết hoàn chỉnh cuối cùng của ông, Silverview, ra mắt năm 2021.

Làn sóng hiện nay bắt đầu từ đó, phần lớn do The Ink Factory sản xuất, công ty do hai con trai ông là Simon và Stephen Cornwell điều hành. Mùa thứ hai của The Night Manager lên sóng BBC One ngày 1 tháng 1 năm 2026 và Prime Video ngày 11 tháng 1. Bản chuyển thể sân khấu The Spy Who Came in from the Cold của David Eldridge diễn tại @sohoplace đến tháng Hai rồi đi lưu diễn, với Ralf Little trong vai Leamas. Legacy of Spies, loạt phim tám tập do Stephen Cornwell và Clarissa Ingram viết kịch bản, dựa trên cả hai tiểu thuyết về Leamas; Macfadyen đóng Smiley, Charlie Hunnam đóng Leamas, Daniel Brühl vào vai sĩ quan Stasi Fiedler và Hugh Laurie là Control. Phim đóng máy vào tháng Chín, chưa có ngày ra mắt. Và ngày 5 tháng 11, con trai ông là Nicholas, bút danh Nick Harkaway, sẽ phát hành The Taper Man, phần tiếp nối Karla’s Choice (2024), lần này đưa Smiley tới Los Angeles năm 1965.

Đọc các tiểu thuyết theo thứ tự, quy luật hiện ra rõ ràng. Le Carré chưa bao giờ quan tâm ai thắng ván cờ. Ông muốn biết người chơi phải trả giá bao nhiêu, và câu hỏi ấy đến nay vẫn chưa hề cũ.

Thẻ: nhà văn, The Night Manager, George Smiley, John le Carré, Tinker Tailor Soldier Spy, Nick Harkaway