Elizabeth Holmes: nhà sáng lập Theranos vẫn khẳng định cỗ máy xét nghiệm máu là thật

Elizabeth Holmes

Photo: Glenn Fawcett / Public domain, via Wikimedia Commons

Sinh	3 tháng 2, 1984 Washington, D.C.
Nghề nghiệp	Nhà sáng lập và cựu giám đốc điều hành Theranos
Giải thưởng	Giải thưởng Horatio Alger

Khoảng giữa bộ phim You Can See Everything, Elizabeth Holmes và bạn đời Billy Evans mở một kho chứa đồ, lấy thiết bị của một công ty đã không còn tồn tại ra rồi bày chúng trong nhà để một danh hài Canada tỉnh bơ tận mắt xem xét. Công ty đó là Theranos. Bồi thẩm đoàn liên bang đã đưa ra phán quyết về những gì các cỗ máy ấy có thể và không thể làm, đồng thời kết tội Holmes nói dối về chúng với những người bỏ tiền mua dịch vụ. Bà chưa bao giờ chấp nhận phán quyết đó. Bộ phim Nathan Fielder và Lance Oppenheim thực hiện bên trong nhà bà trước khi bà vào tù là tư liệu đầy đủ nhất từ trước đến nay về một nhà sáng lập vẫn tin vào câu chuyện mình từng rao bán, và giờ đây đã trao cho máy quay thứ mà các nhà đầu tư chưa bao giờ có được: quyền tiếp cận hoàn toàn.

Sự quả quyết ấy đã có ngay từ đầu. Holmes lớn lên trong một gia đình vẫn thích nhắc rằng họ từng sở hữu khối tài sản từ Fleischmann’s Yeast; cha bà làm việc tại một công ty con của Enron. Sinh ra ở Washington, bà học hết trung học tại St. John’s School ở Houston rồi vào Stanford học kỹ thuật hóa học.

Sau năm học đầu tiên, vào mùa hè năm 2003, bà đến Genome Institute of Singapore, dùng kim tiêm lấy máu để xét nghiệm SARS. Ý tưởng bà mang về và chưa bao giờ từ bỏ là thay kim tiêm bằng một mũi chích đầu ngón tay, cùng một chiếc máy nhỏ có thể chạy hàng trăm xét nghiệm chỉ với vài giọt máu. Phyllis Gardner, giáo sư y khoa tại Stanford, nói với bà rằng việc đó không thể thực hiện được. Channing Robertson, trưởng khoa kỹ thuật của trường, lại ủng hộ bà và trở thành thành viên hội đồng quản trị đầu tiên của công ty. Cùng năm ấy, ở tuổi 19, bà thành lập Real-Time Cures, chẳng bao lâu sau đổi tên thành Theranos. Tháng 3 năm 2004, một tháng sau khi tròn 20 tuổi, bà rời Stanford và đầu tư khoản tiền học phí của mình vào công ty.

Tiếp đó là một thập kỷ mà phần lớn công việc được tiến hành bằng niềm tin. Theranos hoạt động trong vòng bí mật, không thông cáo báo chí, không trang web, cho đến khi công ty công bố quan hệ hợp tác với Walgreens vào tháng 9 năm 2013. Đến lúc đó, George Shultz đã tham gia hội đồng quản trị và giúp mời Henry Kissinger cùng Jim Mattis vào; Rupert Murdoch và gia đình Walton cũng rót vốn. Năm 2014, Theranos được định giá 9 tỷ đô la, còn Forbes xếp Holmes là nữ tỷ phú tự thân trẻ nhất thế giới. Bà mặc áo cổ lọ đen để cố ý bày tỏ sự ngưỡng mộ Steve Jobs, đồng thời nói bằng giọng trầm; năm 2023, bà xác nhận với The New York Times rằng đó không phải giọng tự nhiên của mình.

Đà sụp đổ bắt đầu từ một tòa soạn báo. Tháng 10 năm 2015, John Carreyrou của The Wall Street Journal đưa tin thiết bị Edison của công ty cho kết quả thiếu tin cậy và phần lớn xét nghiệm được thực hiện bằng máy phân tích thương mại của các nhà sản xuất khác. Tối hôm đó, bà nói với Jim Cramer của CNBC: “Đầu tiên họ nghĩ bạn điên, sau đó họ chống lại bạn, rồi đột nhiên bạn thay đổi thế giới.” Chưa đầy một năm sau, Walgreens đóng cửa các trung tâm Theranos và Forbes điều chỉnh tài sản ròng của bà xuống còn 0. Năm 2018, bà dàn xếp các cáo buộc gian lận với Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch, đồng thời chấp nhận lệnh cấm điều hành một công ty đại chúng trong mười năm. Tháng 6 năm đó, đại bồi thẩm đoàn liên bang truy tố bà; đến tháng 9, Theranos bắt đầu giải thể.

Phiên tòa do Thẩm phán Edward Davila chủ tọa khai mạc vào cuối tháng 8 năm 2021. Holmes ra làm chứng trong bảy ngày, nói rằng nhân viên đã khiến bà hiểu sai về công nghệ, đồng thời kể về nhiều năm bị Ramesh “Sunny” Balwani, cựu chủ tịch Theranos và người tình bí mật của bà trong hơn một thập kỷ, ngược đãi; ông phủ nhận những cáo buộc này. Tháng 1 năm 2022, bồi thẩm đoàn kết tội bà ở bốn cáo trạng lừa đảo nhà đầu tư và tuyên trắng án ở các cáo trạng liên quan đến bệnh nhân. Tháng 11 năm đó, bà bị tuyên án 135 tháng tù; bà và Balwani được lệnh bồi thường 452 triệu đô la. Ngày 30 tháng 5 năm 2023, bà trình diện tại trại giam liên bang an ninh tối thiểu ở Bryan, Texas. Tháng 2 năm 2025, Tòa Phúc thẩm Liên bang Khu vực 9 giữ nguyên bản án.

Việc được tuyên trắng án ở các cáo trạng liên quan đến bệnh nhân là điểm mà những người bênh vực bà vẫn vin vào, nhưng lập luận ấy khá mong manh: Theranos đã dàn xếp một vụ kiện của bang Arizona bằng cách đồng ý hoàn lại chi phí của 1,5 triệu xét nghiệm máu bán cho cư dân bang này. Mâu thuẫn khó gạt bỏ hơn nằm ngay trong lời nói của bà. Trước bộ phim tài liệu mới, đã có cả một loạt tác phẩm về Holmes, từ cuốn sách Bad Blood của Carreyrou và phim The Inventor: Out for Blood in Silicon Valley của Alex Gibney đến loạt phim The Dropout của Hulu, giúp Amanda Seyfried giành giải Emmy với vai diễn Holmes. Fielder cho bà xem loạt phim; khi phản ứng trước cách mình được khắc họa, Holmes nói: “Họ không đóng vai tôi, họ đóng một nhân vật do tôi tạo ra.” Bà định nói đó là một lời đính chính. Nhưng câu ấy lại giống như lời thừa nhận rằng áo cổ lọ, giọng nói và hình ảnh nhà sáng lập trên các trang bìa tạp chí đều là sản phẩm được dựng nên — về cơ bản cũng chính là điều các công tố viên nói về công ty. Tháng 9, Alan Eisenman, người đã rót khoảng 1,2 triệu đô la vào Theranos và cho biết chưa nhận được đồng nào tiền bồi thường, nói với NBC News rằng “rõ ràng cô ta là người thao túng người khác”.

Evans, người thừa kế một tập đoàn khách sạn ở San Diego, gặp Holmes vào năm 2017. Họ có một con trai sinh năm 2021 và một con gái sinh đầu năm 2023, không lâu trước khi bà vào tù. Cũng trong năm đó, Evans bắt đầu huy động vốn cho một công ty khởi nghiệp xét nghiệm máu tên Haemanthus, đơn vị cho biết Holmes không tham gia.

Từ trong tù, chiến dịch của bà vẫn tiếp diễn. Đơn xin giảm án nộp lên Bộ Tư pháp năm 2025 vẫn chưa được giải quyết vào đầu năm nay. Tháng 3 năm 2026, Davila giảm án xuống còn 123 tháng, với nhận định rằng không nhà đầu tư nào phải chịu khó khăn tài chính nghiêm trọng. Ngày 28 tháng 9, bà đăng trên X một thông điệp ký bằng chữ viết tắt tên mình: “Tôi đã bị buộc phải im lặng trong một thời gian dài. Rồi bị bỏ tù. Tôi đang đấu tranh để chứng minh mình vô tội và trở về bên các con cùng tình yêu của đời mình.” Vài ngày trước đó, Cục Nhà tù đã chấp thuận chuyển bà đến Austin Transitional Center, một cơ sở bán giam giữ ở Del Valle, Texas, vào ngày 23 tháng 8 năm 2027; ngày dự kiến được trả tự do là 22 tháng 2 năm 2030.

You Can See Everything ra mắt bằng một buổi chiếu bí mật tại Liên hoan phim Telluride ngày 6 tháng 9, khán giả phải bỏ điện thoại vào túi niêm phong ngay ở cửa; phim được công chiếu tại các rạp ở Mỹ ngày 16 tháng 10, đứng thứ hai sau Street Fighter. “Tôi không biết vì sao họ muốn tôi có mặt ở đó,” Fielder nói với khán giả Telluride. “Tôi ở đó làm gì?”

Mốc thời gian cố định tiếp theo là chuyến chuyển đến Austin vào tháng 8 năm 2027. Cho đến lúc đó, Elizabeth Holmes duy nhất mà phần lớn mọi người có thể nhìn thấy là người phụ nữ trên màn ảnh, vẫn khăng khăng rằng những cỗ máy trong kho chứa đồ đã hoạt động; còn câu hỏi bộ phim để lại cho khán giả chính là điều mà các nhà đầu tư của bà từng không hỏi: liệu có ai kiểm tra hay không.

Thẻ: ceos, kinh doanh, lãnh đạo doanh nghiệp, Nathan Fielder, Elizabeth Holmes, You Can See Everything, Lance Oppenheim, Amanda Seyfried, Theranos

Người liên quan

Người liên quan

Thảo luận