David Oyelowo, nam diễn viên thôi chờ Hollywood và tự dựng nền tảng của riêng mình

David Oyelowo

Photo: usbotschaftberlin / Public domain, via Wikimedia Commons

Sinh	1 tháng 4, 1976 Oxford, England, United Kingdom
Nghề nghiệp	Diễn viên, nhà sản xuất và đạo diễn
Nổi tiếng với	Hố Đen Tử Thần, Người Giúp Việc, Sự Nổi Dậy Của Hành Tinh Khỉ
Giải thưởng	Ian Charleson · NAACP Image Award for Outstanding Actor in a Motion Picture · Critics Choice · Officer of the Order of the British Empire

Phần lớn diễn viên từng hóa thân thành Martin Luther King Jr. đều phải dành phần đời còn lại trả lời những câu hỏi về vai diễn ấy. Còn suốt thập niên kể từ Selma, David Oyelowo lại mải miết trả lời một câu hỏi khác: chuyện gì sẽ xảy ra với những câu chuyện không được bật đèn xanh? Câu trả lời của anh là tự mình sản xuất chúng, rồi tự phân phối, và cuối cùng trở thành đồng sở hữu công ty đưa một bộ phim của chính anh từng bị xếp xó suốt nhiều năm ra rạp. Người đàn ông đầy phong thái đang xuất hiện trên màn ảnh mùa thu này trong vai Long John Silver của phiên bản mới Treasure Island cũng là một nhà điều hành kinh doanh phim dọc dạng ngắn trên TikTok.

Cuộc sống hai mặt ấy không phải một cú rẽ muộn màng. Nó hiện diện trong mọi việc anh làm kể từ thời học diễn xuất, đồng thời lý giải vì sao một diễn viên Anh được đào tạo bài bản, từng hóa thân thành vua chúa, nhà truyền giáo và cảnh sát trưởng miền biên viễn, lại có tên trong danh đề với tư cách nhà sản xuất gần như thường xuyên ngang với vai trò diễn viên chính.

Oxford, Lagos, Islington

Oyelowo sinh tại Oxford ngày 1 tháng 4 năm 1976, trong một gia đình người Nigeria: cha anh, Stephen, đến từ bang Oyo ở miền tây nam đất nước, còn mẹ anh quê miền đông nam. Gia đình sống trong một khu nhà ở Tooting Bec, phía nam London, cho đến khi anh lên sáu, rồi chuyển tới Lagos, nơi cha làm việc cho hãng hàng không quốc gia còn mẹ làm cho một công ty đường sắt. Anh được gửi vào Lagos State Model College Meiran, một trường nội trú theo mô hình quân đội, rồi trở lại London năm mười bốn tuổi, khi gia đình định cư ở Islington. Anh lớn lên trong đức tin Baptist, và đức tin vẫn luôn là trọng tâm trong cách anh nói về công việc của mình.

Gia đình anh còn có tước vị hoàng gia. Ông nội anh từng là vua xứ Awe, một vùng thuộc bang Oyo, nhờ đó Oyelowo là một omoba, tức hoàng tử, trong hệ thống tù trưởng Yoruba. Anh luôn tìm cách nói giảm về điều này. Anh từng bảo rằng ở Nigeria, hoàng tộc nhiều như nấm; ném một hòn đá là có thể trúng khoảng ba mươi hoàng tử, nên chuyện ấy chẳng khác nào làm Hoàng tử Islington, có ích khi muốn hẹn hò, chứ chẳng giúp được gì nhiều khác.

Diễn xuất đến với anh nhờ một lời gợi ý, chứ không phải tham vọng cá nhân. Một giáo viên trong khóa sân khấu tại City and Islington College khuyên anh nên thử sức. Anh tham gia National Youth Theatre một thời gian, học một năm dự bị tại London Academy of Music and Dramatic Art, rồi tiếp tục hoàn thành chương trình đào tạo ba năm của LAMDA vào năm 1998. Thuở nhỏ, anh ngưỡng mộ Sidney Poitier và Denzel Washington, hai diễn viên xây dựng sự nghiệp bằng phẩm giá giữa nghịch cảnh; ảnh hưởng ấy hiện rõ trong những vai diễn anh lựa chọn về sau.

Nhà vua trên sân khấu Stratford

Năm 1999, Royal Shakespeare Company mời anh tham gia một mùa diễn: các vai trong Volpone của Ben Jonson, vai chính trong Oroonoko và một vai trong Antony and Cleopatra, bên cạnh Alan Bates và Frances de la Tour. Hai năm sau, vai diễn khiến báo chí chú ý đã đến. Trong loạt vở lịch sử Shakespeare năm 2001 của công ty, This England: The Histories, Oyelowo vào vai Henry VI, trở thành diễn viên da đen đầu tiên đóng một vị vua Anh trong một vở Shakespeare lớn. Một số tờ báo phản đối ý tưởng này trước cả khi xem anh diễn. Nhưng chính màn trình diễn ấy đã mang về cho anh Ian Charleson Award dành cho diễn xuất cổ điển xuất sắc nhất của nghệ sĩ dưới ba mươi tuổi.

Anh vẫn gắn bó với sân khấu rất lâu sau khi màn ảnh trở thành trọng tâm. Anh diễn trong Prometheus Bound năm 2005, đạo diễn The White Devil năm 2006 cho Inservice, công ty ở Brighton do anh điều hành cùng vợ là Jessica và một nhóm diễn viên khác, rồi năm 2016 vào vai Othello tại New York Theatre Workshop, với Daniel Craig trong vai Iago và Sam Gold làm đạo diễn. Năm 2024, anh trở lại sân khấu London trong vai chính của Coriolanus tại National Theatre, dưới sự dàn dựng của Lyndsey Turner ở sân khấu Olivier. Vở diễn sau đó được National Theatre Live ghi hình và phát sóng; giới phê bình khen ngợi tác phẩm vì khiến vị tướng La Mã vừa đáng ghét vừa đáng ngưỡng mộ trong cùng một khoảnh khắc.

Từ Spooks đến Selma

Khán giả truyền hình Anh lần đầu biết đến anh qua vai Danny Hunter, sĩ quan MI5 trẻ tuổi trong Spooks, từ năm 2002 đến 2004. Sau đó là những vai diễn liên tiếp trong các phim chính kịch: Born Equal, Five Days, The Passion, nơi anh đóng Joseph of Arimathea, và vai chính Gilbert trong bản chuyển thể Small Island của Andrea Levy do BBC thực hiện năm 2009. Hollywood dần để mắt đến anh qua từng vai diễn. Anh đảm nhận các vai phụ trong Rise of the Planet of the Apes, The Help, Red Tails, Lincoln và Jack Reacher; đến năm 2012, anh đóng vai chính trong Middle of Nowhere của Ava DuVernay, bộ phim ra mắt tại Sundance. Kịch bản đến tay anh một cách tình cờ, qua một người lạ ngồi cạnh trên máy bay đang cân nhắc đầu tư vào dự án.

Lee Daniels chọn anh vào phim The Paperboy, tranh giải tại Cannes năm 2012, rồi giao anh vai Louis Gaines, người con hoạt động xã hội của viên quản gia Nhà Trắng do Forest Whitaker thủ vai, trong The Butler. Trước đó, Daniels từng gắn bó với dự án đạo diễn một bộ phim về chiến dịch của King ở Alabama; khi rời dự án để làm The Butler, ông chuyển dự án ấy cho DuVernay. Ra mắt năm 2014, Selma biến những cuộc tuần hành đòi quyền bầu cử năm 1965 thành một nghiên cứu về King trong vai trò nhà chiến lược. Oyelowo, người từng nói rằng anh tin Chúa đã gọi mình đảm nhận vai diễn này, có màn trình diễn kiểu thường định hình cả một mùa giải thưởng. Vai diễn mang về cho anh đề cử Golden Globe và giải NAACP Image Award cho nam diễn viên xuất sắc trong phim điện ảnh. Cũng trong năm đó, Nightingale của HBO, bộ phim gần như chỉ có một nhân vật chính, kể về một cựu binh dần suy sụp trong chính ngôi nhà mình, giúp anh giành Critics’ Choice Television Award và một đề cử Emmy.

Giải Oscar đã không đến

Viện Hàn lâm đã không đề cử anh. Selma được đề cử phim hay nhất và thắng giải ca khúc trong phim, nhưng không nhận được đề cử diễn xuất hay đạo diễn nào; sự thiếu vắng ấy góp phần châm ngòi cho làn sóng phản đối mang tên #OscarsSoWhite. Trong nhiều năm, Oyelowo ít nói về lý do. Năm 2020, trong một cuộc trò chuyện với Screen Daily, anh kể lại sự việc theo góc nhìn của mình: sau khi dàn diễn viên mặc áo phông in dòng “I Can’t Breathe” tại buổi công chiếu phim ở New York để ủng hộ Eric Garner, một số thành viên Viện Hàn lâm gọi cho hãng phim và nói họ sẽ không bỏ phiếu cho bộ phim, vì cho rằng dàn diễn viên không có quyền làm như vậy. Viện Hàn lâm công khai đáp lại rằng điều anh mô tả là không thể chấp nhận được, đồng thời khẳng định cam kết thúc đẩy tiến bộ. Đây vẫn là phát biểu sắc bén nhất của anh về ngành công nghiệp, và khiến người ta nhìn lại thành tích ấy theo một cách khác: màn trình diễn được tán dương nhất trong sự nghiệp của anh cũng là màn diễn mà anh tin rằng đã bị trừng phạt vì một hành động diễn ra ngoài màn ảnh.

Nếu nhìn một cách thẳng thắn, những năm tiếp theo không đồng đều. Oyelowo thường diễn tốt hơn những bộ phim xung quanh mình. A United Kingdom, nơi anh đóng Seretse Khama, người thừa kế ngai vàng Bamangwato có cuộc hôn nhân với một phụ nữ Anh da trắng làm rung chuyển hai chính phủ, và Queen of Katwe, trong đó anh vào vai huấn luyện viên cờ vua người Uganda Robert Katende, được giới chuyên môn đánh giá cao hơn mức độ phổ biến với khán giả. Những dự án của hãng phim lớn như Gringo và The Cloverfield Paradox không cho anh nhiều đất diễn. Phim đầu tay do anh đạo diễn, The Water Man, một cuộc phiêu lưu gia đình mà anh cũng đóng chính, ra mắt tại Toronto năm 2020 và được đón nhận lịch sự hơn là nồng nhiệt. Từng trải nghiệm ấy càng thúc đẩy anh tự nắm quyền sở hữu chất liệu, thay vì ngồi chờ người khác trao vai.

Trước hết là nhà sản xuất

Năm 2014, anh và Jessica Oyelowo, người anh gặp tại LAMDA và kết hôn năm 1998, thành lập Yoruba Saxon Productions, công ty đứng sau Nightingale, Captive, Five Nights in Maine và A United Kingdom. Anh vừa sản xuất vừa đóng chính trong phim giật gân Don’t Let Go, làm nhà sản xuất điều hành cho Les Misérables của BBC năm 2018, trong đó anh đóng Javert bên cạnh Dominic West, đồng thời ký thỏa thuận ưu tiên phát triển dự án với Disney. Dự án đầu tiên được công bố theo thỏa thuận này là The Return of the Rocketeer, phần tiếp theo dành cho Disney+ xoay quanh một phi công Tuskegee đã nghỉ hưu. Song song với tất cả những công việc ấy là các vai lồng tiếng: Đặc vụ Kallus trong Star Wars Rebels, linh hồn của Scar trong The Lion Guard, Hổ trong The Tiger Who Came to Tea, cùng sách nói The Mission Song của John le Carré, được tạp chí AudioFile ví như một nhạc công độc diễn mọi nhạc cụ trong cả một bản giao hưởng.

Dự án kết nối tất cả những mạch ấy là Lawmen: Bass Reeves, loạt phim miền Tây của Paramount+ mà anh dành nhiều năm phát triển trước khi đảm nhận vai chính vào năm 2023, trong vai một người đàn ông từng bị bắt làm nô lệ rồi trở thành một trong những phó cảnh sát trưởng liên bang da đen đầu tiên ở miền tây sông Mississippi. Anh là nhà sản xuất điều hành bên cạnh Jessica, Taylor Sheridan và những người khác, diễn chung với Dennis Quaid và Donald Sutherland trong vai diễn truyền hình cuối cùng của ông, đồng thời nhận đề cử Golden Globe thứ ba. Tiếp sau đó là Silo trên Apple TV+, nơi cảnh sát trưởng Holston do anh thủ vai khơi mào bí ẩn; The After, phim ngắn của Misan Harriman trên Netflix về một người cha đau buồn, được đề cử Oscar; The Book of Clarence, trong đó anh đóng John the Baptist; và Government Cheese, phim hài trên Apple TV+ do anh đóng chính kiêm sản xuất điều hành vào năm 2025. Anh vào vai Hampton Chambers, một nhà phát minh từng ngồi tù, sống tại thung lũng San Fernando năm 1969.

Mansa và danh sách phim năm 2026

Tuyên ngôn rõ ràng nhất về vị thế hiện tại của anh không nằm ở một vai diễn. Cùng đạo diễn Nate Parker, Oyelowo xây dựng Mansa, một dịch vụ phát trực tuyến miễn phí có quảng cáo kiêm hãng phim, chuyên kể những câu chuyện của người da đen, và sau đó mở rộng sang các phim dọc dạng ngắn. Tháng 2 năm 2026, Mansa và AMC Theatres thông báo Newborn, phim giật gân Oyelowo quay cùng Parker năm 2020 với tựa đề Solitary và bị bỏ không phát hành hơn năm năm, sẽ được chiếu độc quyền tại các rạp AMC. Phim ra rạp ngày 10 tháng 4 năm 2026, với Oyelowo vừa là nhà sản xuất vừa vào vai Chris Newborn, một người vừa được thả sau bảy năm biệt giam, nay cố gắng nối lại quan hệ với vợ và con trai. Giới phê bình bất đồng về bộ phim nhưng đều ghi nhận diễn xuất của anh: RogerEbert.com cho rằng những cú ngoặt trong phim thiếu thuyết phục, nhưng vẫn khen phần thể hiện của anh; còn The New York Times viết rằng dàn diễn viên khiến khán giả vừa đoán già đoán non vừa quan tâm đến câu chuyện cho đến tận phút cuối.

Mối hợp tác này không phải lựa chọn trung lập. Sự nghiệp đạo diễn của Parker chững lại năm 2016, khi vụ án tấn công tình dục năm 1999 mà ông được tuyên trắng án bị khơi lại trong thời gian phát hành The Birth of a Nation; bất chấp điều đó, Oyelowo vẫn chọn cùng ông xây dựng một công ty. Tháng 9 năm 2026, Mansa ra mắt ba phim ngắn đầu tiên trên TikTok. Oyelowo cho biết Mansa được thành lập nhằm bảo đảm những câu chuyện giàu bản sắc văn hóa có thể đến với khán giả ở bất cứ nơi đâu.

Nhịp độ diễn xuất của anh vẫn không hề chậm lại. Tháng 11 năm 2025, anh lồng tiếng cho Olaudah Equiano, cây bút từng bị bắt làm nô lệ mà anh đã hóa thân lần đầu trong một vở kịch phát thanh của BBC năm 2007, trong loạt phim tài liệu The American Revolution của Ken Burns trên PBS. Tháng 5 năm 2026, Clarissa, phiên bản tái tưởng tượng Mrs Dalloway của Virginia Woolf trong bối cảnh Lagos hiện đại do Arie và Chuko Esiri thực hiện, ra mắt tại hạng mục Directors’ Fortnight ở Cannes, với Sophie Okonedo đảm nhận vai chính và Oyelowo vào vai Peter, người tình cũ của cô. Sau khi được chọn vào chương trình chính của Liên hoan phim New York, phim sẽ được Neon phát hành tại các rạp Mỹ vào ngày 11 tháng 12. Trước đó, ngày 11 tháng 10, Treasure Island sẽ ra mắt: loạt phim sáu tập chuyển thể tiểu thuyết của Robert Louis Stevenson, phát sóng trên MGM+ tại Mỹ và Paramount+ ở Anh cùng Ireland vào ngày hôm sau. Oyelowo đóng Long John Silver, bên cạnh Hayley Atwell, Jack Huston và Tom Sweet trong vai Jim Hawkins.

Danh hiệu và đời tư

Năm 2016, anh được trao tặng Huân chương Đế quốc Anh cấp Sĩ quan trong dịp vinh danh năm mới, ghi nhận những đóng góp cho nghệ thuật sân khấu. Tháng 7 năm đó, anh và Jessica nhập quốc tịch Mỹ nhưng vẫn giữ quốc tịch Anh; anh nói rằng sau khi làm một bộ phim về quyền bầu cử, việc sống ở đất nước này gần mười năm mà không thể bỏ phiếu khiến anh cảm thấy mình đạo đức giả. Hai vợ chồng từng sống ở Brighton trước khi chuyển đến Los Angeles và có bốn người con. Anh ăn chay có dùng cá, là một tín đồ Cơ đốc giáo thực hành đức tin, đồng thời cho Geanco Foundation mượn tên mình để lập học bổng lãnh đạo David Oyelowo, hỗ trợ việc học của các bé gái Nigeria chịu ảnh hưởng bởi khủng bố.

Điểm chung giữa Henry VI năm 2001 và Long John Silver năm 2026 là sự khước từ ý nghĩ rằng vai diễn được trao cũng là lựa chọn duy nhất. Thử thách tiếp theo sẽ đến vào ngày 11 tháng 10, khi nam diễn viên lớn lên giữa Lagos và Islington hóa thân thành tên cướp biển nổi tiếng nhất của Stevenson — một kẻ sống sót bằng cách làm chủ mọi căn phòng mình bước vào — và biến nhân vật ấy thành của riêng mình.