Yuval Noah Harari, nhà sử học chiến tranh trung cổ đã biến câu chuyện loài người thành sách bán chạy toàn cầu

Yuval Noah Harari

Photo: Martin Kraft / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

Sinh	24 tháng 2, 1976 Kiryat Ata
Nghề nghiệp	Nhà sử học và nhà văn
Giải thưởng	Giải thưởng Polonsky cho Sáng tạo và Độc đáo · Giải thưởng Moncado, Society for Military History

Vào ngày cuối cùng của tháng Chín, Penguin Random House thông báo Yuval Noah Harari sắp có sách mới. The Laws of History, dự kiến ra mắt vào mùa thu năm sau, hứa hẹn sáu quy luật giải thích vì sao các đế chế trỗi dậy rồi sụp đổ, vì sao một số tôn giáo bén rễ và vì sao có những quốc gia vươn lên nắm quyền lực trong khi những quốc gia khác lụi tàn. “Dù lịch sử chạm đến mọi khía cạnh trong cuộc sống của chúng ta, chúng ta vẫn chưa hiểu được những quy luật chi phối nó”, Harari nói trong thông báo. Từ miệng phần lớn tác giả, câu ấy nghe như tham vọng quá đà. Nhưng từ một nhà sử học chuyên về chiến tranh thời Trung cổ có sách bán được hơn năm mươi triệu bản, nó giống bước tiếp theo của một thói quen mà độc giả của ông đã quá quen: chọn câu hỏi lớn nhất có thể và trả lời bằng những câu chữ giản dị.

Ông chưa bao giờ đặt mục tiêu viết sách bán chạy. Những năm đầu sự nghiệp, ông dành cho các hiệp sĩ, những cuộc vây hãm và hồi ký của binh lính, còn cuốn sách làm thay đổi cuộc đời ông khởi đầu từ một loạt bài giảng cho sinh viên đại học tại Đại học Hebrew của Jerusalem, nơi ông vẫn đang dạy sử. Sinh viên được nghe toàn bộ câu chuyện loài người trong một học kỳ. Về sau, độc giả khắp thế giới nhận được đúng bản tổng quan ấy, kèm theo một cuộc tranh luận chưa bao giờ thực sự lắng xuống.

Harari sinh ngày 24 tháng 2 năm 1976 tại Kiryat Ata, ngay ngoại ô Haifa, và lớn lên ở Haifa trong một gia đình Do Thái thế tục. Từ năm 1993, ông học lịch sử tại Đại học Hebrew, chuyên về thời Trung cổ và lịch sử quân sự, rồi làm luận án tiến sĩ tại Jesus College, Oxford, dưới sự hướng dẫn của Steven J. Gunn và hoàn thành năm 2002. Oxford đã cho ông hai điều định hình mọi thứ về sau. Năm 2000, ông bắt đầu thực hành thiền Vipassana, đến nay vẫn duy trì hai giờ mỗi ngày, kèm một khóa tĩnh tâm im lặng từ ba mươi ngày trở lên mỗi năm. Và ông đọc Guns, Germs, and Steel của Jared Diamond, cuốn sách mà sau này ông gọi là “một kiểu giác ngộ”, bởi “tôi nhận ra rằng mình thực sự có thể viết những cuốn sách như vậy”.

Trước tiên là những công trình chuyên khảo. Special Operations in the Age of Chivalry, 1100–1550 (2007) nghiên cứu các cuộc đột kích, bắt cóc và ám sát trong chiến tranh trung cổ, còn The Ultimate Experience (2008) tìm hiểu cách người lính dần mô tả trận chiến như một dạng mặc khải. Hai cuốn sách mang về cho ông Polonsky Prize về sáng tạo và tính độc đáo vào năm 2009 và một lần nữa vào năm 2012, cùng Moncado Award của Society for Military History năm 2011. Rất ít độc giả ngoài giới chuyên môn từng mở chúng ra.

Rồi các bài giảng trở thành sách. Sapiens: Lược sử loài người ra mắt bằng tiếng Hebrew năm 2011 và trở thành sách bán chạy ở Israel, trước khi chính Harari cùng hai cộng sự dịch nó sang tiếng Anh. Ấn bản tiếng Anh xuất hiện năm 2014. Ý tưởng trung tâm của cuốn sách đơn giản mà khó quên: loài người thống trị hành tinh vì có thể hợp tác với số lượng khổng lồ quanh những thứ chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng chung, như thần linh, quốc gia, tiền bạc và công ty. Cuốn sách nằm 182 tuần trong danh sách bán chạy của The New York Times, trong đó có 96 tuần liên tiếp, và đã được dịch ra 65 thứ tiếng. Bill Gates viết bài điểm sách về nó, và chính nó đã đưa một giảng viên đến từ Jerusalem lên sân khấu Diễn đàn Kinh tế thế giới ở Davos.

Homo Deus: Lược sử tương lai, xuất bản bằng tiếng Hebrew năm 2015 và bằng tiếng Anh một năm sau đó, hướng cùng lăng kính ấy về tương lai. Ông lập luận rằng khi về cơ bản đã chế ngự được nạn đói, dịch bệnh và chiến tranh, nhân loại giờ sẽ theo đuổi sự bất tử, hạnh phúc và quyền năng như thần thánh nhờ công nghệ sinh học và máy tính. Niềm tin rằng rốt cuộc mọi thứ đều là xử lý dữ liệu được ông đặt tên là “chủ nghĩa dữ liệu”, và ông đề tặng cuốn sách cho người thầy thiền của mình, S. N. Goenka. 21 bài học cho thế kỷ 21 (2018) quay về hiện tại: việc làm, sự thật, tin giả, ý nghĩa sống, và điều nên dạy cho những đứa trẻ sẽ lớn lên trong một thế giới không ai đoán trước được.

Từ đó, các tác phẩm của ông lan sang nhiều định dạng và lứa tuổi. Sapiens: A Graphic History, viết cùng tác giả truyện tranh người Bỉ David Vandermeulen và do Daniel Casanave vẽ, kể lại cuốn sách đầu tiên trong ba tập, phát hành từ năm 2020 đến năm 2024. Unstoppable Us, bộ sách dành cho thiếu nhi của ông, ra tập thứ ba vào tháng 2 năm 2026. Đứng sau sự mở rộng ấy là Itzik Yahav, chồng kiêm người quản lý của ông; hai người kết hôn trong một nghi lễ dân sự ở Toronto và năm 2019 cùng nhau thành lập công ty tác động xã hội Sapienship.

Nexus, ra mắt ngày 10 tháng 9 năm 2024, là cuốn sách bàn trực diện nhất về chủ đề mà giờ đây ông nói đến nhiều hơn bất cứ điều gì khác: trí tuệ nhân tạo. Cuốn sách lần theo các mạng lưới thông tin từ thời kỳ đồ đá đến nay và lập luận rằng AI là công nghệ đầu tiên có thể tự đưa ra quyết định và tạo ra ý tưởng, tức là một tác nhân chứ không phải một công cụ. Ông mang lập luận đó trở lại Davos vào tháng 1 năm 2026 và đến Oxford vào tháng 5, nơi ông trình bày Tanner Lecture on Human Values tại Linacre College với nhan đề “Quan chức AI, tôn giáo AI và bạn trai AI”.

Không phải ai cũng bị thuyết phục. Giới phê bình học thuật khắt khe với ông hơn nhiều so với độc giả phổ thông. Nhà nhân học Christopher Hallpike gọi Sapiens: Lược sử loài người là “thông tin giải trí”. Năm 2022, nhà khoa học thần kinh Darshana Narayanan viết trên Current Affairs rằng ông “hy sinh khoa học để chạy theo sự giật gân”, còn nhà giải phẫu học Alice Roberts thì công kích cách cuốn sách trình bày quá trình tiến hóa của loài người. Chỉ trích là thứ đi kèm với lãnh địa ông đã chọn. Ông viết với tư cách một nhà tổng hợp giữa thời đại của các chuyên gia, mà nhà tổng hợp thì luôn ở thế dễ bị công kích.

Rời sân khấu, ông sống gần Tel Aviv, ăn thuần chay và giữ khoảng cách với những thói quen số mà chính ông cảnh báo, chỉ dùng điện thoại thông minh khi đi xa và trong trường hợp khẩn cấp. The Laws of History dự kiến phát hành ngày 21 tháng 9 năm 2027. Nếu cuốn sách làm được điều những tác phẩm hay nhất của ông từng làm, nó sẽ khiến cái nhìn dài hạn về lịch sử trở nên cấp thiết trở lại.

Thẻ: nhà văn, Yuval Noah Harari, 21 bài học cho thế kỷ 21, Homo Deus: Lược sử tương lai, Jared Diamond, nhà sử học