Elon Musk nói tiết kiệm tiền là vô ích nhưng không nói ai sẽ sở hữu robot

Lời khuyên này gói gọn trong một câu, và yêu cầu mọi người từ bỏ công cụ tài chính duy nhất họ có thể kiểm soát để đổi lấy một thứ họ không kiểm soát được. Đừng dành dụm cho tương lai xa, câu nói ấy khuyên, vì một làn sóng sung túc do máy móc tạo ra sắp tràn tới. Nhưng điều câu nói không bao giờ giải thích là cơ chế vận hành: hàng hóa do robot và phần mềm sản xuất sẽ đến tay những hộ gia đình đã ngừng tiết kiệm bằng cách nào?

Đó mới là phần còn thiếu của câu chuyện. Sự dư dả nói về sản lượng. Một gia đình bình thường có được hưởng thành quả ấy hay không lại phụ thuộc vào quyền sở hữu và phân phối; khi bàn đến vấn đề này, lập luận bỗng im bặt, hoặc hướng sang nơi những người ủng hộ nó hiếm khi nhìn tới: các khoản chi trả của chính phủ.

Musk đã nói gì, và trước đây ông từng nói gì

Elon Musk, tổng giám đốc Tesla và SpaceX, viết trên X: “Với sự xuất hiện của một thời đại dư dả nhờ trí tuệ siêu việt, tiết kiệm tiền cho tương lai xa là vô ích.” Ông đang trả lời một người dùng tên battleangelviv, người đùa rằng mình đang “hợp lý hóa từng quyết định tài chính đáng ngờ” bằng viễn cảnh về một tương lai dư dả sắp tới, đồng thời nói thêm: “Đừng liều lĩnh hoàn toàn, nhưng vài năm nữa thì phần lớn những chuyện này cũng chẳng còn quan trọng.” Business Insider, India Today, Gulf News và IBTimes UK đều đưa tin về phát ngôn này; phần lớn xem đó là việc Musk tiếp tục nhấn mạnh quan điểm của mình.

Đây không phải lần đầu ông nói như vậy. Trong chương trình podcast Moonshots của Peter Diamandis hồi tháng Một, ông nói: “Đừng lo tích cóp tiền cho lúc nghỉ hưu sau 10 hay 20 năm nữa. Chuyện đó sẽ chẳng còn quan trọng.” Sau đó, ông nêu một điều kiện mà các tiêu đề thường lược bỏ: “Nếu bất kỳ điều gì chúng ta nói là đúng, thì tiết kiệm cho lúc nghỉ hưu sẽ không còn ý nghĩa.” Trong cuộc phỏng vấn với The Economist, ông nói AI “có thể vượt tổng trí tuệ của con người trong khoảng năm năm nữa” và “kịch bản có khả năng xảy ra nhất là một thời đại dư dả đáng kinh ngạc, khi ai cũng có thể sở hữu bất cứ thứ gì họ nghĩ ra.” India Today cho biết trong chính cuộc phỏng vấn đó, ông dự đoán tiền bạc sẽ thôi quan trọng vào năm 2036, đồng thời thừa nhận các sự kiện toàn cầu có thể làm chệch hướng dự báo.

Dự báo về máy móc, không phải về khoản lương hưu của bạn

Mốc thời gian rõ ràng duy nhất trong tất cả những phát biểu này liên quan đến khả năng của máy móc. Như IBTimes UK lưu ý, không phát biểu nào được trích dẫn nói khi nào việc tiết kiệm sẽ không còn cần thiết. Đó là hai nhận định khác nhau. Một hệ thống có thể đạt đến năng lực ấy từ lâu trước khi sản phẩm của nó trở nên rẻ, phổ biến rộng rãi và đến được với những người không còn kiếm tiền công.

Chính cách Musk lý giải về tiền cho thấy vì sao khoảng trống này đáng kể. “Trong một tương lai mà ai cũng có thể có bất cứ thứ gì, bạn không còn cần tiền như một cơ sở dữ liệu để phân bổ lao động nữa,” ông nói trong cuộc phỏng vấn với Nikhil Kamath, theo trích dẫn của AI Magazine. Khi loại bỏ lao động khỏi quá trình sản xuất, tiền lương cũng biến mất — mà hiện nay, đó là cách phần lớn mọi người nhận được phần của mình từ những gì được tạo ra. Thứ còn lại là quyền sở hữu máy móc. Value Research nói thẳng trong phản hồi trước phát biểu hồi tháng Một của ông: sự dư dả “không rơi xuống đầu tất cả mọi người như mưa. Trước tiên, nó đến với những người sở hữu tư bản sản xuất.” AI Magazine dẫn các nghiên cứu cũng cảnh báo rằng lợi ích từ tự động hóa sẽ chảy về phía chủ sở hữu tư bản thay vì người lao động.

Cầu nối là khoản tiền chính phủ chi trả

Câu trả lời của chính Musk cho vấn đề đó là chuyển tiền. Theo Gulf News, hồi tháng Tư ông đề xuất điều mình gọi là “thu nhập cao phổ quát”, đồng thời mô tả các khoản chi trả từ chính phủ liên bang là cách tốt nhất để ứng phó với tình trạng thất nghiệp do AI gây ra. Business Insider mô tả cùng ý tưởng này là chính phủ phát tiền cho tất cả mọi người. Cách chi trả ấy sẽ được tài trợ ra sao, số tiền là bao nhiêu và ai sẽ nhận vẫn chưa được xác định.

Đó mới là sự đánh đổi thực sự ẩn sau bài đăng. Người ngừng tiết kiệm đang đổi một tài sản mình nắm giữ lấy quyền hưởng một chính sách hiện vẫn chưa tồn tại. Nếu dự báo đúng, khoản tiết kiệm khiêm tốn sẽ chẳng khiến họ mất mát bao nhiêu. Nếu dự báo sai, hoặc chỉ đơn giản là thành hiện thực muộn hơn, họ sẽ bước vào tuổi già tay trắng và không còn thời gian để gây dựng lại. Bảy chuyên gia về tài chính cá nhân và AI mà Business Insider tham khảo ý kiến đều đứng về cùng một phía trong canh bạc này: hãy tiếp tục tiết kiệm.

Điểm xuất phát vốn đã không mấy vững vàng. Một khảo sát của Cục Dự trữ Liên bang được Fortune dẫn lại cho thấy 55% người trưởng thành ở Mỹ có quỹ khẩn cấp đủ trang trải ba tháng chi phí, giảm so với mức 59% hồi năm 2021; chưa đến một nửa có thể dùng tiền tiết kiệm để chi trả khoản phát sinh 2.000 USD. Chính Musk từng dự báo giai đoạn chuyển đổi sẽ “gập ghềnh” và, theo Fortune đưa tin, đã đặt câu hỏi liệu một thế giới nơi mọi người có được tất cả những thứ mình muốn có “thực sự là tương lai bạn mong muốn” hay không. Bill Gates, người cũng dự đoán về “sự dư dả thực sự”, cho rằng hai thập niên tới sẽ là “một giai đoạn biến động chẳng kém bất kỳ thời kỳ nào trong lịch sử loài người”.

Bài đăng đã được xem hàng triệu lần. Tài sản duy nhất mà nó bỏ qua — cổ phần trong những công ty chế tạo máy móc — lại chính là thứ đã đưa tác giả bài viết, người sở hữu khối tài sản gần 1.000 tỷ USD theo ước tính của Business Insider, lên vị trí người giàu nhất thế giới.

Thẻ: Elon Musk, SpaceX, tesla, Robots