Joker: Gã Hề xuất hiện trong bộ trang phục của một phim chuyển thể truyện tranh, nhưng lại mang kịch bản của một thứ gì đó già hơn và lạ hơn nhiều: một nghiên cứu nhân vật kiểu thập niên 1970 về một người đàn ông mà thành phố quyết định không nhìn thấy. Todd Phillips, đến lúc đó vẫn là đạo diễn của những bộ phim hài thị trường, đã lấy kẻ phản diện nổi tiếng nhất của văn hóa đại chúng, lột bỏ chiếc áo choàng và dàn kẻ thù, rồi dựng nên một vở chính kịch khép kín về sự sỉ nhục. Kết quả không hẳn là một câu chuyện nguồn gốc, mà là một cuộc tranh luận: về việc xã hội cười cợt ai, và điều gì xảy ra khi người đó thôi thấy chuyện đó buồn cười.

Phim trụ được nhờ một màn diễn duy nhất bị đặt dưới áp lực khổng lồ. Joaquin Phoenix diễn Arthur Fleck như một cơ thể trước khi anh ta là một nhân vật: một cột sống cong sai hướng, một tiếng cười bật ra như cơn ho không nuốt nổi, một gương mặt cứ tự sắp đặt thành những biểu cảm không ai yêu cầu. Mọi điều phim muốn nói về sự cô đơn và khinh miệt, nó nói trước tiên qua chính cơ thể ấy. Lớp hóa trang chỉ đến sau.

Một nghiên cứu nhân vật viết bằng lớp hóa trang

Joaquin Phoenix vai Arthur Fleck trong Joker: Gã Hề (2019) — Joker: Gã Hề (2019)

Kịch bản của Phillips và Scott Silver được dựng như một cú rơi dài. Arthur là một anh hề cho thuê và một diễn viên hài độc thoại đầy mơ ước trong một Gotham trông như New York giữa một đợt đình công thu gom rác — bẩn thỉu, túng quẫn, sôi sục oán giận. Anh chăm sóc mẹ, ghi vào sổ những câu đùa chẳng buồn cười, và nuốt hết nỗi nhục này đến nỗi nhục khác sau một nụ cười mình không kiểm soát nổi. Về mặt kịch nghệ, câu chuyện đơn giản và chính vì thế mà tàn nhẫn: mỗi cảnh lại lấy đi của anh thêm một thứ anh từng bám víu, cho đến khi chẳng còn gì ngoài cái mặt nạ.

Điều khiến phim trở nên bất an là cách nó xử lý ranh giới giữa những gì thực sự xảy ra và những gì Arthur tự nhủ với mình. Kịch bản liên tục rút mặt đất dưới chân — một mối tình, một thân thế, một thắng lợi trên truyền hình — và buộc ta nhận ra, trễ một nhịp, rằng chính ta cũng từng muốn tin vào điều đó. Đó là một mánh sân khấu xưa cũ, người độc thoại không đáng tin, và phim theo đuổi nó với sự tin tưởng.

Phoenix: cơ thể và giọng nói

Phoenix giảm khoảng hai mươi ba ký cho vai diễn, và sự sụt cân ấy không phải một chiêu trò mà là một ngôn ngữ: nó cho phép anh di chuyển như một người mà bộ xương của chính mình đã hóa thành bộ trang phục. Tiếng cười — được viết vào câu chuyện như một chứng rối loạn thần kinh, một thứ ập đến không xin phép — là nét bậc thầy của màn diễn, bởi nó buộc Arthur phải biểu diễn những cảm xúc anh không có và nuốt vào những cảm xúc anh đang có. Điệu nhảy nhiều người bàn tán trên bậc thang ở Bronx, phần lớn ngẫu hứng theo tiếng đàn cello, là khoảnh khắc nhân vật cuối cùng cũng lắp ráp xong chính mình: lần đầu tiên, cơ thể và mặt nạ đồng thuận.

Đó là một lối diễn lớn, phơi bày, cố tình gây khó chịu, và Viện Hàn lâm đã trao cho nó tượng Oscar Nam diễn viên chính xuất sắc nhất. Dù người ta nghĩ gì về quan điểm chính trị của phim, màn diễn là điều không phải bàn cãi: nó là bức tường chịu lực, và nó đứng vững.

Di sản của Scorsese

Joker: Gã Hề (2019), đạo diễn Todd Phillips — Joker: Gã Hề (2019)

Phim phô bày nguồn gốc của mình một cách công khai. Taxi Driver cấp cho nó kẻ cô độc bị tha hóa tự thuật lại sự suy sụp của bản thân; The King of Comedy cấp cho nó gã nghệ sĩ ảo tưởng nhầm sân khấu talk show với sự cứu rỗi. Việc chọn Robert De Niro vào vai người dẫn chương trình đêm khuya Murray Franklin là táo bạo nhất trong những lần vay mượn ấy: người đàn ông từng đóng Rupert Pupkin, kẻ hâm mộ đập cửa danh vọng, nay đóng người gác cổng, và sự đảo ngược đó gánh phần lớn công việc chủ đề của phim chỉ trong một lựa chọn diễn viên.

Sự công khai đó cũng là lời phê bình chính đáng nhất dành cho phim. Joker: Gã Hề không độc đáo trong ngữ pháp của nó; đây là một hành động tổng hợp xuất sắc chứ không phải phát minh, một bản phối lại New York của Scorsese ở cung trầm, theo điệu truyện tranh. Đó là sự tri ân hay là sức nặng vay mượn — chính là cuộc tranh cãi mà phim đã có với những người ngưỡng mộ lẫn phản đối nó kể từ ngày ra mắt.

Âm thanh của cú rơi

Phần nhạc của Hildur Guðnadóttir là màn trình diễn lớn thứ hai của phim. Được dựng quanh một tiếng cello trầm, cào xát, nó không tô đậm hành động mà sống bên trong lồng ngực Arthur — một âm trầm ngân biến nỗi khiếp sợ thành thứ gì đó gần như dịu dàng. Guðnadóttir viết phần lớn bản nhạc chỉ từ kịch bản, trước khi quay, và người ta kể rằng Phoenix đã chuyển động theo các đoạn nhạc của bà ngay tại phim trường; đó là lý do hình ảnh và âm thanh như cùng mọc lên từ một gốc rễ. Bản nhạc mang về cho bà tượng Oscar Nhạc phim gốc xuất sắc nhất, đưa bà thành người phụ nữ đầu tiên giành giải này một mình.

Cuộc tranh luận tỷ đô

Sự đón nhận dành cho phim tự nó đã là một hiện tượng. Joker: Gã Hề ra mắt tại Liên hoan phim Venice và giành Sư tử Vàng — lần đầu tiên một nhân vật truyện tranh đoạt giải thưởng cao nhất của một liên hoan phim lớn. Sau đó phim thu hơn một tỷ đô la trên toàn cầu — bộ phim gắn nhãn R đầu tiên trong lịch sử làm được điều này — và nhận mười một đề cử Oscar, nhiều hơn bất kỳ phim nào khác trong năm. Cuộc bàn tán cũng ồn ào không kém: một cuộc tranh cãi gay gắt về việc liệu một bộ phim cảm thông đến vậy với một kẻ cô độc bạo lực, đầy uất ức, là tấm gương soi vào một xã hội bệnh hoạn hay là bức chân dung tâng bốc xã hội đó. Việc phim từ chối trả lời câu hỏi ấy, tùy theo độ kiên nhẫn của bạn, là sự gan dạ hoặc là sự né tránh của nó.

Đánh giá của chúng tôi

Thứ còn lại là tay nghề và màn diễn trung tâm, không phải triết lý. Joker: Gã Hề mạnh nhất khi nó tin vào diễn viên và nhà soạn nhạc của mình, yếu nhất khi nó với tới một luận đề về xã hội mà nó chưa nghĩ thấu. Nhìn lại hôm nay — nhất là khi đặt cạnh phần tiếp theo năm 2024, Joker: Folie à Deux, vốn nhầm sự chú ý của khán giả thành giấy phép để rao giảng — bản gốc trông sắc bén hơn bao giờ hết: một nghiên cứu nhân vật được làm đẹp đẽ, vay mượn, thực sự gây bất an, đã lén đưa một vở chính kịch nghệ thuật vào loạt phim lớn nhất hành tinh. Chính trò ảo thuật đó là thành tựu, và đó là một thành tựu đáng kể.

Thông tin phim

Đạo diễn Todd Phillips, kịch bản của Phillips và Scott Silver.
Ra mắt tại Liên hoan phim Venice lần thứ 76, nơi phim giành Sư tử Vàng; phát hành quốc tế ngày 2 tháng 10 năm 2019 và tại Mỹ ngày 4 tháng 10 năm 2019.
Joaquin Phoenix vai Arthur Fleck, cùng Robert De Niro, Zazie Beetz, Frances Conroy, Brett Cullen, Bill Camp và Marc Maron.
Thu hơn 1 tỷ đô la trên toàn cầu — bộ phim gắn nhãn R đầu tiên chạm tới cột mốc này.
Nhận 11 đề cử Oscar và thắng hai: Nam diễn viên chính xuất sắc nhất (Phoenix) và Nhạc phim gốc xuất sắc nhất (Hildur Guðnadóttir, người phụ nữ đầu tiên thắng hạng mục này một mình).
Một câu chuyện độc lập lấy bối cảnh Gotham đầu thập niên 1980, cố tình tách rời khỏi loạt phim DC rộng lớn hơn.

Thư viện ảnh

Đạo diễn

Todd Phillips dựng nên sự nghiệp trên những bộ phim hài Mỹ thị trường — Road Trip, Old School, Due Date và bộ ba The Hangover cực kỳ ăn khách — trước khi tự làm mới mình bằng Joker: Gã Hề. Cái gốc gác hài hước ấy dễ bị chế giễu nhưng lại quan trọng: Phillips hiểu nhịp điệu, sự sỉ nhục và cơ chế của một khán phòng cười cợt ai đó, và ở đây ông biến cả ba thành những đích đến tăm tối. Joker: Gã Hề mang về cho ông các đề cử Oscar ở hạng mục đạo diễn, sản xuất và đồng biên kịch.