‘Kẻ Săn Hươu’ mở đầu trong một nhà máy thép và kết thúc bên một bàn ăn nhà bếp, và giữa hai khoảnh khắc ấy, bộ phim ghi lại gần như mọi thứ trừ chiến tranh. Michael Cimino dành trọn giờ đầu cho một đám cưới, một quán bar và một ngọn núi — những bề mặt thường nhật của một thị trấn nhỏ ở Pennsylvania — để khi bạo lực rốt cuộc ập đến, nó giáng xuống những con người ta đã quen. Robert De Niro, Christopher Walken và John Savage vào vai ba người bạn lành lặn ra đi đến Việt Nam và trở về tan nát.

Đây là một phim chiến tranh không có lấy một trận đánh. Giao tranh bị đẩy ra bên lề; thứ Cimino giữ trong khung hình là cái trước và cái sau, những gương mặt và những căn phòng. Sự kiên nhẫn ấy chính là toàn bộ phương pháp. Khi tiếng súng nổ, ta không còn nhìn thấy những người lính, mà thấy Michael, Nick và Steven.

Đám cưới trước cuộc chiến

Đám cưới mới là cảnh mở màn thực sự. Sắc đỏ và sắc vàng, một nhà thờ Chính thống giáo, bia và một ban nhạc, một trường đoạn mà phần lớn đạo diễn hẳn đã cắt đi một nửa. Cimino từ chối. Ông để máy quay chạy cho đến khi căn phòng có cảm giác được sống trong đó, cho đến khi những tình bạn có bề dày, và cho đến khi vài giọt rượu vang đỏ rơi trên chiếc váy trắng hiện ra như một điềm báo mà không ai trong khung hình thấy được.

Một âm thanh duy nhất

Khi Việt Nam hiện ra, nó hiện ra không kèm bối cảnh: không bản đồ, không chính trị, không diễn văn. Một chiếc lồng chìm nửa người dưới sông, một chiếc bàn gỗ, một khẩu súng lục chuyền từ tay này sang tay khác. Những cảnh cò quay Nga là nổi tiếng nhất phim và cũng gây tranh cãi nhất, và chúng vận hành ít như một sự thật mà nhiều hơn như một hình ảnh: chiến tranh rút gọn thành một âm thanh duy nhất, tiếng tách của ổ đạn rỗng và tiếng nổ của ổ đạn đã nạp. Gương mặt Walken làm nốt phần còn lại.

Kẻ Săn Hươu (1978), đạo diễn Michael Cimino — Kẻ Săn Hươu (1978)

Hồi thứ ba là phim chiến tranh tĩnh lặng nhất từng được làm về chuyện trở về nhà. Michael trở lại một thị trấn không hề thay đổi và nhận ra chính mình đã đổi thay. Trên núi, khẩu súng nâng lên trước một con hươu, anh để con vật đi. Cử chỉ ấy là cả bộ phim: một người thợ săn không còn bóp cò được nữa.

Những gương mặt và tay nghề

Diễn xuất là lý do bộ phim trường tồn. De Niro giữ phần trung tâm bằng sự tĩnh tại; Walken đoạt giải Oscar cho một cuộc biến mất chậm rãi phía sau chính đôi mắt mình; Meryl Streep trao cho Linda một đời sống nội tâm nhiều hơn kịch bản dành cho. John Cazale — bệnh nặng trong suốt quá trình quay và qua đời trước khi phim ra mắt — diễn Stan với một sự ngông nghênh sợ hãi mà máy quay dường như thương khóc từ trước. Steven của John Savage trở về kém lành lặn nhất.

Vilmos Zsigmond quay phim bằng ống kính tele và ánh sáng tự nhiên: nhà máy thép ánh đồng, núi non xanh lạnh. Bản ‘Cavatina’ của Stanley Myers, một cây guitar duy nhất, gánh lấy nỗi tang thương mà lời thoại từ chối nói ra. Phim dài và chậm một cách có chủ ý, và những người chê nó có phần đúng: cò quay Nga không có cơ sở tư liệu nào trong cuộc chiến, và chính trị vắng mặt một cách lộ liễu. Cimino chưa bao giờ theo đuổi việc ghi chép sự kiện; ông theo đuổi điều chiến tranh gây ra cho một gương mặt, một cuộc hôn nhân, một cuộc đi săn.

Robert De Niro trong Kẻ Săn Hươu (1978) — Kẻ Săn Hươu (1978)

Vì sao phim còn lại

Phim đoạt năm giải Oscar, trong đó có Phim hay nhất và Đạo diễn xuất sắc nhất, và khép lại bằng một nhóm người sống sót hát ‘God Bless America’ bên chính chiếc bàn bếp ấy: không mỉa mai, không đắc thắng, chỉ đơn giản là điều người ta làm khi chẳng còn gì để nói. Vincent Canby, trên The New York Times, thấy tầm nhìn của phim bị giới hạn nhưng tình cảm dành cho đời sống lao động là chân thật; tờ New York Daily News gọi phim là can đảm và mới mẻ; Variety dự đoán, một cách chính xác, rằng Cimino đáng được theo dõi sát sao. Việc theo dõi kết thúc tệ hại, với ‘Cánh Cổng Thiên Đường’. Bộ phim thì còn lại.

Ý kiến của chúng tôi

Một phim chiến tranh không trận đánh, một thiên sử thi dựng nên từ những bề mặt: chiếc váy, chiếc bàn, khẩu súng, bài hát. Nó đòi ba giờ đồng hồ và xứng đáng với chừng ấy. Hiếm có phim Mỹ nào cùng thời lại già đi với ít lời phải xin lỗi đến vậy.