Điều đầu tiên mà Bố Già 3 trao cho bạn là sắc màu của niềm hối tiếc. Gordon Willis nhuộm cả màn ảnh trong sắc vàng óng ả và hổ phách của ô kính nhà thờ, thứ ánh sáng của những ngọn nến và đồng tiền cũ kỹ, để rồi từ đó bước ra một Michael Corleone đã bạc tóc và còng lưng, đôi mắt thâm quầng và đầy cảnh giác, đang nhận một tước hiệu của Giáo hoàng trong gian sảnh nồng đặc hương trầm và nhung lụa. Hình ảnh ấy đẹp đẽ và cũng kiệt quệ, và chính sự nghịch lý đó — sự xa hoa phủ lên một con người đang hấp hối — chính là cả bộ phim gói gọn trong một khuôn hình.

Francis Ford Coppola hình dung tác phẩm này không phải như một cuộc trỗi dậy nữa, mà như một sự thanh toán nợ nần. Michael, bệnh hoạn vì ký ức về người anh trai mình đã giết, muốn thoát khỏi cái nghiệp đẫm máu để bước vào ân sủng, và ông cố mua lấy nó bằng cách duy nhất mình biết: bằng một gia tài đủ lớn để khiến Giáo hội phải ngoảnh mặt làm ngơ. Ông đổ tiền của nhà Corleone vào một công ty cổ phần được Vatican chúc phúc, và thay vì sự xá tội, ông tìm thấy một thứ tha hóa sâu hơn và cũ kỹ hơn — những chủ ngân hàng, những hồng y, một vị giáo hoàng bị đầu độc. Quanh ông là cả một thế hệ mới đang chen lấn tiến tới: người em gái Connie đã chai sạn thành một kẻ hành quyết lặng lẽ, cô con gái Mary đem lòng yêu nhầm người anh họ, và Vincent, đứa con hoang của Sonny, đầy nanh vuốt và thèm khát, chực chờ để trở thành chính cái thứ mà Michael đã dành cả bộ phim cố gắng thôi không còn là.

Al Pacino diễn vị bố già về già như một con người đang tranh cãi với Chúa và thua cuộc, cơn thịnh nộ của những phần phim trước nay đã lắng xuống thành một thứ gì đó mỏi mệt và van nài; cảnh xưng tội của ông, nửa gục ngã khi thú nhận rằng mình đã ra lệnh giết Fredo, là màn diễn xuất trần trụi nhất trong cả bộ ba. Vincent của Andy García — hoang dã, quyến rũ, một con dao bấm trong bộ tuxedo — đã mang về đề cử diễn xuất duy nhất của phim và cung cấp nhịp đập cho nó. Don Altobello tươi cười của Eli Wallach và Connie ánh mắt sắc lạnh của Talia Shire làm đầy đặn thêm một triều đình của những kẻ phản bội. Vết thương nổi tiếng chính là Sofia Coppola, được gọi vào thế vai Mary phút chót, và sự ngờ vực quanh màn trình diễn của cô đã phủ bóng lên bộ phim suốt nhiều thập kỷ; điều khó thừa nhận hơn là dù vậy nỗi tang thương của bộ phim vẫn lay động đến nhường nào.

The Godfather Part III (1990) — *Bố Già 3* — áp phích chiếu rạp gốc. Paramount Pictures.

Willis quay Sicilia như một phong cảnh của đá và bụi vàng, vẫn bằng bản năng của người họa sĩ đã khiến hai phần phim đầu trông như những bức Rembrandt về tội ác, và Dean Tavoularis dựng nên một thế giới của những căn hộ hồng y và những dinh thự Palermo tựa như được tạc ra từ khói nến. Coppola để cho thế giới thực thấm vào: cốt truyện được xây trên vụ bê bối Banco Ambrosiano, nhà tài phiệt Roberto Calvi bị tìm thấy treo cổ dưới một cây cầu London, vị giáo hoàng tại vị ba mươi ba ngày đã chết một cách quá tiện lợi — mê cung của chính Giáo hội thay thế cho tất cả những gì Michael không bao giờ có thể được tha thứ. Bản nhạc của Carmine Coppola giữ cho điệu valse cũ của Nino Rota tiếp tục quay bên dưới, một giai điệu từ một bản trường ca trẻ trung hơn, khát khao hơn, giờ đây vang lên trên một đám tang.

Tất cả tụ lại ở Teatro Massimo, nơi Coppola dựng song song màn ra mắt opera của con trai mình trong Cavalleria Rusticana với một đêm của những vụ ám sát, âm nhạc dâng trào khi cuộc sát phạt lan rộng — đoạn phim tham vọng nhất mà ông từng dàn dựng. Và rồi viên đạn dành cho Michael lại tìm đến Mary, trên những bậc thềm đá hoa cương, và Pacino mở miệng nhưng thoạt đầu không một âm thanh nào thoát ra, một tiếng thét bị xé mất âm lượng. Đó là đòn tàn nhẫn nhất trong cả câu chuyện: con người muốn trốn chạy khỏi sự đọa đày bị bắt phải chứng kiến nó cướp đi đúng người duy nhất mà ông yêu thương trong sạch. “Vừa khi tôi tưởng mình đã thoát ra,” ông nói trước đó, “thì chúng lại kéo tôi trở lại,” và bộ phim biến câu thoại ấy thành một bi kịch.

Bảy đề cử Oscar, không một giải thắng nào — chương duy nhất của bộ ba trở về tay trắng, và cũng là chương duy nhất mà giới phê bình vẫn còn tranh cãi một cách thiếu thiện chí. Bố Già 3 là phần phim yếu hơn; nhưng nó cũng là một phần phim thực thụ, rối rắm về tình tiết và chênh vênh, để rồi bất chợt, trong nửa giờ cuối, lay động như bất cứ điều gì Coppola từng làm. Chính ông cũng biết điều đó: ba mươi năm sau ông dựng lại nó thành The Godfather, Coda: The Death of Michael Corleone, cái tựa mà ông luôn muốn ngay từ đầu, và sự đánh giá lại mà nó nhận được chỉ xác nhận những gì vốn đã hiện diện ở đó từ ban đầu. Đây chưa bao giờ là một phần phim ăn theo. Đó là hình ảnh một con người chết cô độc trong một sân nhà Sicilia, một quả cam lăn khỏi bàn tay, đế chế đã tan biến từ lâu — hơi thở cuối cùng, đau thương của bản trường ca, được vẽ bằng sắc vàng.