Jonás Cuarón: đồng biên kịch Cuộc Chiến Không Trọng Lực quay về biên giới Mexico

Jonás Cuarón

Photo: Dulce Osuna / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

Sinh	1981 Mexico City, Mexico
Nghề nghiệp	Đạo diễn và biên kịch điện ảnh
Nổi tiếng với	Chupa, Desierto, Aningaaq
Giải thưởng	BAFTA (đồng giải) · Hugo Award for Best Dramatic Presentation, Long Form (đồng giải) · Ray Bradbury (đồng giải) · FIPRESCI Prize, Special Presentations, Toronto International Film Festival · SXSW Audience Award, Narrative Spotlight

Jonás Cuarón đồng biên kịch Cuộc Chiến Không Trọng Lực, bộ phim mang về cho cha anh giải Oscar Đạo diễn xuất sắc nhất. Trớ trêu là chính cha anh từng khuyên anh đừng bước chân vào ngành điện ảnh. “Cha tôi lúc nào cũng bảo tôi đừng làm phim,” anh nói tại Busan, ngồi cạnh Alfonso Cuarón trong buổi họp báo chung. Dù vậy, anh vẫn theo đuổi con đường ấy. Điều đáng chú ý hơn là hướng đi anh chọn cho nghề nghiệp của gia đình: rời quỹ đạo ngoài không gian, trở về dải đất nằm giữa Mexico và Hoa Kỳ.

Bộ phim mới nhất của anh đưa dải đất ấy lên màn ảnh theo đúng nghĩa đen. Campeón Gabacho, tác phẩm chuyển thể từ tiểu thuyết của Aura Xilonen, kể về một chàng trai Mexico vượt sông Rio Bravo rồi kiếm sống bằng những trận đấm bốc trong một khu phố Latino ở New York, sẽ ra rạp tại Mexico trước khi có bất kỳ nhà phát hành Mỹ nào nhận đưa phim đến khán giả. Câu chuyện về một người nhập cư tìm cách chinh phục nước Mỹ lại được công chiếu trước tiên trên quê nhà.

Điện ảnh đã là ngôn ngữ nghề nghiệp trong gia đình từ rất lâu trước khi trở thành con đường của riêng anh. Là con trai của Alfonso Cuarón và người vợ đầu Mariana Elizondo, đồng thời là cháu ngoại của nhà văn Salvador Elizondo, Jonás sinh năm 1981 tại Mexico City. Lần đầu anh xuất hiện trên màn ảnh là khi còn nhỏ, trong một cảnh đám cưới ở phim đầu tay của cha, Sólo con tu pareja. Chú của anh, Carlos Cuarón, viết kịch bản và đạo diễn; em cùng cha khác mẹ Diego Cataño là diễn viên. Alfonso kể rằng Jonás lớn lên trên phim trường của ông, được ông đưa đi dự hết liên hoan phim này đến liên hoan phim khác, trong khi vẫn khuyên con tránh xa trường điện ảnh.

Vì thế, Jonás theo học tại Vassar College rồi đến với nghề đạo diễn theo một lối vòng, bắt đầu từ nhiếp ảnh. Anh chụp ảnh tĩnh trong các dự án phim của Pháp, trước khi âm thanh và câu chuyện dần kéo anh đi sâu hơn vào điện ảnh. Phim dài đầu tay của anh, Año uña, phát hành bằng tiếng Anh với tên Year of the Nail, được tạo nên hoàn toàn từ ảnh tĩnh. Bạn gái khi ấy của anh, Eireann Harper, giới thiệu cho anh xem La Jetée của Chris Marker. Anh dành một năm chụp lại cuộc sống của chính mình, trong đó có Harper và Diego Cataño, rồi mới viết câu chuyện phù hợp với những bức ảnh: một thiếu niên Mexico đem lòng yêu cô sinh viên Mỹ thuê phòng trong nhà mẹ cậu. Phim ra mắt năm 2007.

Cũng trong năm đó, anh đạo diễn và dựng The Shock Doctrine, phim ngắn đồng hành với cuốn sách của Naomi Klein. Dự án bắt đầu khi Klein gửi cho Alfonso một bản sách, và ông tập hợp một nhóm thực hiện. Sau đó, dự án cha con A Boy and His Shoe mất nguồn tài trợ vào năm 2008, còn hai cha con viết bản thảo đầu tiên của Cuộc Chiến Không Trọng Lực chỉ trong ba tuần. Trước khi chọn bối cảnh không gian, họ từng bàn về cuộc vật lộn sinh tồn ở những nơi hẻo lánh, khắc nghiệt. Sa mạc là một trong số đó, và Jonás giữ ý tưởng ấy cho riêng mình.

Cuộc Chiến Không Trọng Lực giành bảy giải Oscar năm 2014, trong đó có giải Đạo diễn xuất sắc nhất cho Alfonso. Jonás cùng cha và nhà sản xuất David Heyman nhận giải BAFTA Phim Anh xuất sắc cho bộ phim, đồng thời cũng được vinh danh với giải Hugo. Anh còn viết kịch bản và đạo diễn Aningaaq, phim ngắn dài bảy phút lấy bối cảnh Greenland, kể về đầu dây bên kia cuộc gọi cầu cứu của Sandra Bullock: một ngư dân Inuit nghe thấy người lạ gặp nạn nhưng không hiểu bất cứ lời nào cô nói. Bộ phận phát hành video tại gia của Warner chi tiền làm phim để đưa vào phần nội dung bổ sung trên đĩa. Tác phẩm sau đó được giới thiệu tại Venice và Telluride.

Sa mạc trở thành bối cảnh của Desierto. Gael García Bernal vào vai Moises, một người trong nhóm di dân mắc kẹt giữa sa mạc Sonoran; Jeffrey Dean Morgan thủ vai Sam, một kẻ tự cho mình quyền hành pháp, dùng súng trường và chó săn để truy đuổi họ. Jonás đồng biên kịch, đạo diễn và dựng phim, còn Alfonso và Carlos là hai trong số các nhà sản xuất. Năm 2015, phim giành giải phê bình FIPRESCI ở hạng mục Special Presentations tại Liên hoan phim Toronto. Mexico chọn phim làm đại diện tranh giải Oscar Phim quốc tế, nhưng tác phẩm không được đề cử. Phim bị trì hoãn đến tháng 10 năm 2016 mới phát hành tại Mỹ, rơi đúng vào những tuần cuối của một chiến dịch tranh cử tổng thống mà chủ đề biên giới nổi bật hơn mọi vấn đề khác.

Giới phê bình chia rẽ, và sự chia rẽ ấy phần nào khái quát cả sự nghiệp của Jonás. Các nhà phê bình khen khả năng kiểm soát bộ phim nhưng chê cách xây dựng nhân vật; phần tổng kết trên Rotten Tomatoes nhận xét cốt truyện dễ đoán và “các nhân vật được viết khá mỏng”. Alfonso lại xem chính đặc điểm ấy là ưu điểm. Tại Busan, ông nói phim của con trai theo đuổi các chủ đề xã hội và “gạt bỏ những lời lẽ hoa mỹ không cần thiết”. Cả hai cách nhìn đều chỉ về cùng một phương pháp. Jonás đặt những câu chuyện chính trị lên bộ khung của các thể loại — cuộc truy sát, phim quái vật, phim quyền anh — rồi để chính bộ khung ấy lên tiếng. Khi thành công, thông điệp chính trị được truyền tải mà không cần lên lớp. Khi thất bại, những con người trên màn ảnh chỉ còn là mục tiêu di động.

Chupa, bộ phim làm cho Netflix năm 2023, thử nghiệm phương pháp ấy với khán giả nhỏ tuổi. Một cậu bé đến từ Kansas City sang Mexico thăm những người họ hàng gần như xa lạ, rồi tìm cách bảo vệ một chú con non chupacabra khỏi một nhà khoa học do Christian Slater thủ vai; Demián Bichir đóng vai người ông. Các nhà phê bình liên tục nhắc đến E.T., còn Paste nhận xét phim “thân thiện, nhưng thiếu sức sống”. Đây cũng là bộ phim đầu tiên của Jonás Cuarón đưa nhân vật chính đi về phía nam qua biên giới, thay vì hướng lên phía bắc.

Campeón Gabacho lại đưa nhân vật đi về phía bắc, với cách kể nhẹ nhàng hơn. Juan Daniel García Treviño, nam diễn viên trẻ từng đóng vai chính trong La Civil của Teodora Mihai, vào vai Liborio. Cậu làm việc tại một hiệu sách cho người chủ khó tính do Eddie Marsan thủ vai, đồng thời ngủ trên gác xép phía trên những kệ sách. Mọi chuyện thay đổi sau một vụ ẩu đả ngoài đường được quay lại rồi lan truyền trên mạng, kéo cậu đến một phòng tập quyền anh. Leslie Grace, Rosario Dawson, Rubén Blades và Cheech Marin góp mặt trong dàn diễn viên được lựa chọn để bộ phim có thể đến với khán giả ở cả hai bên biên giới. Alfonso là nhà sản xuất, còn Mateo Cuarón viết nhạc phim. So với cuộc truy sát trong Desierto, như nhà phê bình của Moveable Fest nhận xét, bộ phim “tiếp cận những ý tưởng tương tự theo cách mềm mại hơn”.

Phim ra mắt thế giới tại SXSW vào tháng 3 năm 2026 và giành giải Khán giả ở hạng mục Narrative Spotlight. Đến tháng 10, phim được giới thiệu tại châu Á trong hạng mục World Cinema của Liên hoan phim quốc tế Busan lần thứ 31, nơi hai cha con cùng xuất hiện trên sân khấu; ngày 16 tháng 10, phim mở màn Liên hoan phim quốc tế Morelia lần thứ 24. Cinépolis Distribución đưa phim ra rạp tại Mexico vào ngày 29 tháng 10.

Hiện chưa có thông tin về ngày phát hành tại Mỹ. Như vậy, vòng đấu cuối cùng sẽ thuộc về đất nước mà Liborio phải chiến đấu để đặt chân đến. Jonás Cuarón đã xây dựng sự nghiệp quanh những nhân vật phải chứng tỏ bản thân ở phía bên kia một đường ranh; với Campeón Gabacho, khán giả mà anh vẫn cần chinh phục chính là những người ở phía bắc sông Rio Bravo.