Thiết giáp hạm Potemkin: bậc thang Odessa của Eisenstein vẫn đổ thẳng xuống chúng ta

Một cầu thang đá rộng đổ xuống phía bến cảng, nhợt nhạt trong ánh sáng ban mai, và trên đỉnh, một hàng lính bắt đầu bước xuống trong sự đồng nhịp hoàn hảo, thong thả. Không gì vội vã trong khung hình ngoài đám người tán loạn trước họ: một người mẹ, một cậu bé, một bà lão mà cặp kính sắp vỡ tan. Bước đi xuống ấy — những đôi ủng, bóng tối, hình học lạnh lùng của các bậc thang — là hình ảnh mà gần như cả nền điện ảnh vẫn đáp lời kể từ đó.

Thiết giáp hạm Potemkin là luận điểm của Sergei Eisenstein rằng một bộ phim suy nghĩ ở chỗ dựng, chứ không phải ở diễn xuất. Ông gọi đó là dựng phim của những cú hút: đập hai hình ảnh vào nhau để từ va chạm bật ra một điều thứ ba trong đầu người xem — một cảm xúc mà không khung hình đơn lẻ nào mang theo. Suốt một trăm năm, bậc thang Odessa là bằng chứng, là phân đoạn mà mọi đạo diễn cuối cùng đều phải đọ sức.

Dựng phim của những cú hút

Phim đưa vào hư cấu cuộc nổi loạn năm 1905 trên thiết giáp hạm Potemkin, nơi các thủy thủ từ chối miếng thịt thối và quay lại chống sĩ quan của mình. Eisenstein dựng nó trong năm chương căng thẳng, và chất liệu thật sự của ông là nhịp điệu: những cú máy ngắn quật vào những cú máy dài, một nắm tay siết chặt, một chiếc đĩa vỡ, chiếc kính kẹp mũi đong đưa trên sợi dây. Trên bậc thang, ông làm chậm thời gian bằng cách nhân nó lên — cùng một bước xuống nhìn từ cả chục góc, một chiếc xe nôi lặp đi lặp lại cú rơi dài của nó — để nỗi kinh hoàng đến không như một sự kiện mà như một sự tích tụ.

Bài đọc đề xuấtHồi Sinh Ký Ức: Hugh Jackman chìm trong một Miami tương lai tuyệt mỹ, trong một phim noir mà hình ảnh vượt xa kịch bản

Gương mặt thay cho ngôi sao

Ở đây không có diễn xuất theo nghĩa Hollywood, và đó chính là điều cốt lõi. Eisenstein chọn vai theo typage: những gương mặt thật được chọn vì điều chúng mang ngay từ cái nhìn đầu tiên — sự tự mãn của viên bác sĩ, nỗi kinh hãi của người mẹ, những con sư tử đá dường như thức dậy và gầm lên khi súng nổ. Nhân vật chính là chính đám đông: một khối người phình lên, hò reo và bị gặt ngã. Diễn xuất bị quy về kiến trúc, gương mặt con người được dùng như họa sĩ dùng một vệt màu, vì trọng lượng của nó trong khung hình.

Di sản ấy ở khắp nơi, thường không nêu tên. Chiếc xe nôi lăn xuống bậc thang trở lại trong The Untouchables của Brian De Palma, trong Brazil của Gilliam, trong ADN của cảnh rửa tội dựng song song ở Bố già. Eisenstein đã viết ra thứ ngữ pháp mà phim giật gân Hollywood, các đoạn dựng tin tức và phim tuyên truyền đến nay vẫn nói. Không cần phải xem Potemkin mới bị nó định hình.

Đó cũng là, không vòng vo, một tác phẩm tuyên truyền Bolshevik đặt hàng, và phim chưa bao giờ giả vờ khác đi. Sự căng thẳng giữ cho phim sống nằm đúng ở đó: giữa sự thành thật của mục đích và vẻ đẹp áp đảo của phương tiện. Người mẹ bước lên phía những họng súng là một thủ pháp cảm xúc, hơi gượng nếu nhìn lạnh lùng — vậy mà chính cử chỉ ấy vẫn tái hiện trong đời thực, ở mỗi bóng người đơn độc đứng chắn trước một hàng quân đang tiến.

Vì sao điểm số vẫn đứng vững

Câu chuyện mỏng một cách có chủ đích và những gương mặt là kiểu loại hơn là nhân vật, và những giới hạn ấy là có thật: đây không phải bộ phim của tâm lý hay bất ngờ. Nhưng tay nghề trọn vẹn đến thế, và phát kiến nền tảng đến thế, rằng xem nó vẫn là xem điện ảnh khám phá ra điều nó có thể làm. Một thế kỷ sau, bậc thang vẫn đổ thẳng xuống chúng ta.

Thiết giáp hạm Potemkin (Bronenosets Potyomkin) ra mắt năm 1925, do Sergei M. Eisenstein đạo diễn và Eduard Tisse quay phim, với phần nhạc gốc của Edmund Meisel. Bảy mươi lăm phút, phim câm, và vẫn là đoạn dựng được phân tích nhiều nhất trong lịch sử điện ảnh.

Bài viết tương tự

“Mountainhead”: Jesse Armstrong Khám Phá Tình Bạn Trong Thời Khủng Hoảng

Sebastian Stan dùng vốn liếng bom tấn để nâng đỡ ‘Fjord’, phim đoạt Cành Cọ Vàng của Mungiu

Bông hồng thứ 18 trên Netflix: vì sao bộ phim Philippines này chạm đến điều mà tình yêu đầu luôn buộc ta phải đối mặt

Oán thai đòi mẹ trên Netflix: khi tình yêu thương trở thành điểm yếu

“Swim to Me” của Dominga Sotomayor: Giữa giai cấp và sự đồng lõa trong bản chuyển thể từ tiểu thuyết Chile nổi tiếng

Bác Sĩ Frankenstein của Guillermo del Toro: Giải phẫu một Quái vật sinh ra từ Nỗi ám ảnh 50 năm