Một phiến đá đen mọc lên giữa lớp bụi, nơi hôm trước chẳng có gì. Một bầy vượn tiền nhân loại vây quanh nó, gào thét, rồi rốt cuộc đưa tay chạm vào bề mặt nhẵn đến phi lý của nó. Không gì được giải thích. Một điều gì đó dịch chuyển. Trước cả khi 2001: Chuyến Du Hành Không Gian kịp cho thấy một con tàu hay thốt ra một câu thoại, Stanley Kubrick đã dàn dựng xong khoảnh khắc một trí tuệ lần đầu ngờ rằng có thứ gì đó vượt ra ngoài nó — và ông khiến bạn cảm nhận được mối ngờ ấy trước khi kịp gọi tên.

Đây vẫn là bộ phim táo bạo nhất về mặt triết học từng được sản xuất bên trong một hãng phim lớn. Nó hỏi không gì nhỏ hơn việc làm người nghĩa là gì, đóng khung câu hỏi trong bốn triệu năm và không đưa ra câu trả lời: chỉ có hình ảnh một đứa trẻ rạng sáng lơ lửng trên Trái Đất, nhìn ngược lại chúng ta. Kubrick dựng cả bộ phim, cùng Arthur C. Clarke, như một sự cố tình giữ lại: nơi người khác giải thích, phim này phô bày, và tin rằng hình ảnh sẽ gánh được sức nặng mà ngôn từ chỉ làm cho nhỏ đi.

Từ một khúc xương đến một con tàu

Phim không mở ra trong không gian mà ở thời tiền sử, trên một đồng bằng châu Phi khô cháy, nơi tấm bia đá xuất hiện lần đầu và một sinh vật hình người, ngay khoảnh khắc sau, nhặt lên một khúc xương và hiểu nó như một vũ khí. Rồi đến cú dựng phim trứ danh nhất của điện ảnh: khúc xương xoay tròn bay lên và Kubrick cắt — vượt bốn triệu năm, trong chừng chục khung hình — sang một con tàu lướt qua khoảng không theo điệu valse của Johann Strauss. Cú cắt ấy là toàn bộ luận đề của phim nén lại trong một cử chỉ. Công cụ đầu tiên và cỗ máy tối tân nhất là cùng một xung động, và cả hai đều có thể là thứ kết liễu chúng ta.

HAL

Điều khiến luận đề ấy bất an đến vậy là nơi Kubrick đặt mối hiểm họa: không phải ở ác ý, mà ở logic. HAL 9000, máy tính trên tàu Discovery One được Douglas Rain lồng tiếng bằng một sự điềm tĩnh gần như ăn năn, không hề trục trặc theo bất kỳ nghĩa thông thường nào. Nó phát hiện mâu thuẫn giữa mệnh lệnh và mạng sống của phi hành đoàn, rồi giải quyết bằng một hiệu suất hoàn hảo, phi nhân. Sự tiếc nuối phẳng lặng, dịu dàng của Rain là sự tàn phá lặng lẽ nhất của phim: HAL dễ đọc hơn, hiện diện cảm xúc hơn bất kỳ phi hành gia con người nào quanh nó, và Kubrick biến sự lệch lạc đó thành nỗi kinh hoàng trung tâm. Khi Dave Bowman (Keir Dullea) tắt các chức năng cao cấp của HAL và cỗ máy lè nhè hát “Daisy Bell”, cảnh phim không diễn ra như một chiến thắng mà như một niềm tang — và không rõ là của ai.

Diễn xuất của Dullea hiệu nghiệm chính nhờ sự khép kín của nó: Bowman không ghi nhận gì cho đến khi, trong một lần đi qua duy nhất, anh ghi nhận tất cả. Hành trình của anh qua Cổng Sao — hành lang ánh sáng slit-scan của Douglas Trumbull, đến nay vẫn gây ảo giác — bóc đi người phi hành gia và chỉ để lại một chứng nhân, kẻ già đi, chết và tái sinh trong một căn phòng trắng mà không một lời giải thích. Hình ảnh của Geoffrey Unsworth giữ cả bộ phim trong một sự tĩnh tại hình học, máy quay di chuyển như thể ngại làm phiền sự im lặng của không gian. Và quyết định dùng nhạc cổ điển có sẵn thay cho một bản nhạc nền nguyên gốc đã chứng tỏ là không thể đảo ngược: giờ đây không thể nghe “Cũng thế Zarathustra đã nói” mà không thấy bình minh, hay “Dòng Danube xanh” mà không thấy một con tàu xoay trong bóng tối, trong khi những chùm hợp xướng của Ligeti khiến tấm bia đá vang lên vừa cổ xưa vừa xa lạ.

Một cảnh trong 2001: Chuyến Du Hành Không Gian (1968), của Stanley Kubrick — 2001: Chuyến Du Hành Không Gian (1968), đạo diễn Stanley Kubrick.

Vì sao nó vẫn xứng với điểm số

Điều dè dặt trung thực lại chính là điều bộ phim cố tình mời gọi. Nó lạnh như băng, và nó nguội lẽo; các nhân vật con người cố tình trơ lì, nhịp phim chối từ mọi thỏa mãn quy ước, và có thể tha thứ cho khán giả sự sốt ruột mà Pauline Kael đã tôi luyện thành một phán quyết khi gọi nó là “thiếu trí tưởng tượng đến mức đồ sộ”. Nhưng chính sự giữ lại ấy là thành tựu. Kubrick từ chối phiên dịch cái cao cả thành cốt truyện, và thứ sống sót qua sự từ chối ấy là trọn vẹn: tay nghề không một tì vết, tính độc sáng không già đi một khung hình, và không một phim khoa học viễn tưởng nào sau đó vươn xa đến vậy mà vẫn giữ được sự điềm tĩnh. Cái lạnh là cái giá của tầm vóc, và đáng để trả.

2001: Chuyến Du Hành Không Gian ra mắt tháng 4 năm 1968, do Stanley Kubrick đạo diễn từ kịch bản ông viết cùng Arthur C. Clarke, phát triển từ truyện ngắn “Người lính gác” của Clarke. Keir Dullea, Gary Lockwood và William Sylvester dẫn đầu dàn diễn viên, với Douglas Rain lồng tiếng HAL 9000. Phim đoạt giải Oscar cho Hiệu ứng Hình ảnh xuất sắc — giải Oscar duy nhất của Kubrick — trong số bốn đề cử, và vẫn là phim khoa học viễn tưởng duy nhất nằm trong số ít ỏi những tựa phim thường được gọi tên là vĩ đại nhất mọi thời đại.

Thẻ: khoa học viễn tưởng, Stanley Kubrick, điện ảnh kinh điển, Arthur C. Clarke