Mark Cavendish, tay đua nước rút hoãn giải nghệ một năm chỉ để thắng thêm một chặng Tour

Mark Cavendish

Photo: Cs-wolves / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

Sinh	21 tháng 5, 1985 Douglas
Nghề nghiệp	Tay đua xe đạp
Giải thưởng	Giải thưởng BBC Sports Personality of the Year · Huân chương Hiệp sĩ Chỉ huy của Huân chương Đế quốc Anh

Mark Cavendish gây dựng sự nghiệp bằng 200 mét cuối cùng của một cuộc đua xe đạp, quãng đường mà kết quả một chặng có thể được định đoạt chỉ trong khoảng mười giây. Rồi đến lúc hầu hết vận động viên bắt đầu lặng lẽ lùi khỏi ánh đèn sân khấu, anh làm một việc tưởng như trái ngược với bản năng của mọi tay nước rút: tuyên bố giải nghệ, ngã xe và phải bỏ cuộc ở kỳ Tour de France vốn được xem là lời chia tay, rồi quyết định tiếp tục thêm một năm tập luyện, di chuyển và chịu đựng, chỉ vì một vạch đích duy nhất. Anh tìm thấy vạch đích ấy trên con đường bằng phẳng ở miền đông nước Pháp, vượt qua những tay nước rút trẻ nhanh nhất thế giới để cán đích đầu tiên, đồng thời xô đổ kỷ lục lừng danh nhất làng đua xe đạp đường trường của Eddy Merckx.

Quyết định ấy nói lên con người anh nhiều hơn bất kỳ bảng thành tích nào. Cavendish chưa bao giờ là tay đua khỏe nhất trong những pha nước rút theo tốp, cũng không phải người nặng ký nhất hay có đôi chân leo núi tốt nhất để trụ lại qua những con đèo. Thế mạnh của anh là khả năng căn thời điểm, sự gan lì và óc quan sát gần như ám ảnh với một kilomet cuối: nên bám theo bánh xe nào, khoảng trống nào sắp mở ra, và có thể chờ đến muộn thế nào. Anh nói về những pha nước rút như kỳ thủ bàn chuyện tàn cuộc, và thường đoán đúng trước khi những người khác trong cuộc đua kịp hiểu chuyện gì đang diễn ra.

Cậu bé đảo Man trên đường đua lòng chảo

Mark Simon Cavendish lớn lên ở Douglas, trên đảo Man, nơi anh chào đời ngày 21 tháng 5 năm 1985, trong gia đình có cha là David, người đảo Man, và mẹ là Adele, quê Yorkshire. Hòn đảo có phong trào đua xe đạp nghiệp dư phát triển mạnh nhưng không có con đường rõ ràng để bước vào thi đấu chuyên nghiệp. Thời niên thiếu, Cavendish từng làm việc ở ngân hàng để trang trải chi phí đua xe. Năm 2003, anh được tuyển vào Học viện Olympic của British Cycling, chương trình sau này đào tạo nên cả một thế hệ tay đua Tour de France. Ban đầu, các huấn luyện viên nghi ngờ liệu một tay đua có kết quả kém trong những bài kiểm tra tại phòng thí nghiệm có thể vươn tới đẳng cấp cao nhất hay không.

Đường đua lòng chảo là nơi sớm có câu trả lời. Năm 2005, khi tuổi đời còn chưa rời xa tuổi thiếu niên, anh cùng Rob Hayles giành chức vô địch thế giới nội dung Madison. Một năm sau, anh đoạt huy chương vàng nội dung scratch tại Đại hội Thể thao Khối Thịnh vượng chung ở Melbourne, thi đấu cho đảo Man. Madison tiếp tục gắn bó với anh suốt một thập kỷ: anh một lần nữa vô địch thế giới cùng Bradley Wiggins năm 2008, rồi lại cùng Wiggins vào năm 2016. Cũng trong năm đó, cuối cùng anh giành được huy chương Olympic đầu tiên, huy chương bạc nội dung omnium tại Rio de Janeiro. Thế vận hội là đấu trường duy nhất chưa bao giờ thực sự trao cho anh điều mình mong muốn. Tại Bắc Kinh năm 2008, anh là thành viên duy nhất của đội tuyển lòng chảo Anh hùng mạnh ra về tay trắng; còn ở London bốn năm sau, cuộc đua đường trường được xây dựng quanh anh khép lại với vị trí thứ 29.

“Tên lửa đảo Man” và đoàn tàu nước rút

Trên đường trường, Cavendish nhanh chóng tạo nên bước đột phá. Sau mùa giải chuyên nghiệp đầu tiên với đội Sparkasse của Đức, anh chuyển sang T-Mobile, đội sau này mang tên Columbia rồi HTC-Highroad, nơi xây dựng toàn bộ chiến thuật xoay quanh anh. Với tay đua người Australia Mark Renshaw làm người dẫn nước rút cuối cùng, HTC hoàn thiện mô hình đoàn tàu nước rút hiện đại: một hàng tay đua kiểm soát những kilomet cuối với tốc độ mà phần còn lại của đoàn đua khó lòng theo kịp, rồi đưa Cavendish lên đầu khi chỉ còn 200 mét.

Thành tích của anh thật đáng kinh ngạc. Anh thắng bốn chặng Tour de France năm 2008, sáu chặng năm 2009 và mỗi mùa trong hai mùa tiếp theo đều thắng năm chặng. Năm 2009, anh còn giành chiến thắng tại Milan-San Remo, giải đua một ngày dài nhất trong lịch thi đấu, với cách biệt chỉ tính bằng centimet. Năm 2010, anh đoạt danh hiệu áo xanh tính điểm tại Vuelta a España. Năm 2011, anh giành áo xanh tại Tour de France, rồi đến tháng Chín đoạt chức vô địch thế giới đường trường ở Copenhagen, nơi toàn đội tuyển Anh thi đấu vì anh ngay từ đầu. Anh là người đàn ông Anh thứ hai vô địch thế giới nội dung này, sau Tom Simpson năm 1965. Cuối năm đó, anh được bình chọn là Nhân vật thể thao của năm của BBC và được trao tước hiệu MBE; biệt danh báo chí Anh đặt cho anh, “Tên lửa đảo Man”, cũng từ đó gắn với anh mãi mãi.

Chuyển sang Team Sky năm 2012 đồng nghĩa với một sự đánh đổi. Đội được xây dựng để giúp Bradley Wiggins giành áo vàng, còn Cavendish dành phần lớn kỳ Tour năm đó để tiếp tế nước cho đồng đội. Dù vậy, anh vẫn thắng ba chặng, trong đó có lần thứ tư liên tiếp về nhất trên đại lộ Champs-Élysées. Sau đó, anh chuyển đến đội Omega Pharma-Quick-Step của Bỉ, nơi anh giành danh hiệu tính điểm tại Giro d’Italia năm 2013, hoàn tất bộ sưu tập áo tính điểm ở cả ba giải Grand Tour.

Căn bệnh, những tháng ngày im lặng và màn trở lại không ai ngờ tới

Với Dimension Data, đội đua Nam Phi mà anh gia nhập năm 2016, Cavendish lần đầu khoác áo vàng sau khi thắng chặng mở màn của Tour tại Utah Beach, rồi giành thêm bốn chặng trong tháng Bảy năm đó. Những năm sau là quãng thời gian khó khăn nhất đời anh. Cú ngã xe sau va chạm với Peter Sagan tại Tour năm 2017 khiến anh gãy vai; đến năm 2018, anh được chẩn đoán nhiễm virus Epstein-Barr, căn bệnh đã bào mòn thể lực trong lúc anh vẫn cố tập luyện. Sau này, anh tiết lộ mình cũng được chẩn đoán mắc chứng trầm cảm lâm sàng vào năm 2017. Đến năm 2020, khi đua cho Bahrain-McLaren, anh bật khóc sau chặng Gent-Wevelgem và nói với phóng viên rằng đó có thể là cuộc đua cuối cùng của mình.

Thay vào đó, Patrick Lefevere đưa anh trở lại Deceuninck-Quick-Step vào năm 2021 với một hợp đồng tối thiểu. Khi tay nước rút được đội ưu tiên lựa chọn, Sam Bennett, phải bỏ lỡ Tour vì chấn thương đầu gối chỉ vài ngày trước giờ xuất phát, Cavendish được chọn thay thế. Anh thắng bốn chặng, nâng số lần thắng chặng tại Tour lên 34 để san bằng thành tích của Merckx, đồng thời giành áo xanh ở Paris, một thập kỷ sau lần đầu tiên. Đây vẫn là một trong những màn trở lại khó tin nhất của thể thao hiện đại. Năm 2022, anh vô địch đường trường Anh nhưng vẫn không được chọn dự Tour, khi đội quyết định trao suất cho Fabio Jakobsen.

Vì sao kỷ lục gây tranh cãi

Không phải ai cũng chấp nhận việc đặt Cavendish ngang hàng với Merckx, và tranh luận này đáng được xem xét nghiêm túc. Merckx có 34 chiến thắng chặng trên đủ mọi dạng địa hình, từ núi cao, đua tính giờ đến nước rút, đồng thời năm lần vô địch chính Tour de France. Cavendish chưa bao giờ cạnh tranh thứ hạng chung cuộc và gần như toàn bộ chiến thắng chặng của anh đến từ những pha nước rút theo tốp sau các chặng đường bằng, thường nhờ đồng đội hy sinh cơ hội của chính mình để đưa anh về đích. Những người chỉ trích cũng chỉ ra rằng sự thẳng thắn của anh, nhất là khi nói chuyện với phóng viên và các đội đối thủ, không phải lúc nào cũng có lợi cho anh.

Lập luận ngược lại là nội dung nước rút mà anh thống trị vốn là cuộc cạnh tranh đông đúc và nguy hiểm nhất của môn thể thao này; trong suốt 16 năm, không tay đua nào cùng thời với anh hay ở bất kỳ thời đại nào khác đạt được sự ổn định tương tự qua năm mô hình đội đua khác nhau và một thời gian dài chống chọi với bệnh tật. Bản thân Cavendish thường từ chối xếp kỷ lục của mình bên cạnh thành tích của Merckx, gọi tay đua người Bỉ là người vĩ đại nhất mọi thời đại và cho rằng con số của mình thuộc về một kiểu thành tích khác, chứ không phải lời thách thức trực tiếp.

Thêm một năm để giành thêm một chặng

Cavendish chuyển sang Astana Qazaqstan năm 2023. Vào ngày nghỉ của Giro d’Italia, một ngày sau sinh nhật lần thứ 38, anh tuyên bố mùa giải đó sẽ là mùa cuối cùng trong sự nghiệp. Sáu ngày sau, anh thắng chặng cuối Giro tại Rome. Tour de France được dự tính sẽ là lời chia tay. Anh về nhì ở chặng 7 tại Bordeaux, rồi ngày hôm sau bị ngã trong đoàn đua, gãy xương đòn phải và phải bỏ cuộc.

Giám đốc Astana, Alexander Vinokourov, thuyết phục anh hoãn giải nghệ và xây dựng một nhóm nước rút nhỏ xoay quanh anh cho mùa giải 2024. Ở chặng đầu tiên của kỳ Tour năm đó, giữa cái nóng như thiêu đốt tại Italy, anh được quay lại cảnh nôn ngay trên xe đạp và suýt không vượt qua giới hạn thời gian. Ngày 3 tháng 7 năm 2024, tại chặng 5 từ Saint-Jean-de-Maurienne đến Saint-Vulbas, anh vượt qua Jasper Philipsen và Alexander Kristoff để giành chiến thắng chặng Tour thứ 35, 16 năm sau chiến thắng đầu tiên, qua đó nắm giữ kỷ lục một mình. Vài tuần trước đó, anh được trao Huân chương Hiệp sĩ Chỉ huy của Order of the British Empire trong danh sách vinh danh nhân dịp sinh nhật Nhà vua, nhờ những đóng góp cho môn đua xe đạp và hoạt động thiện nguyện.

Cuộc đua cuối cùng của Cavendish với tư cách tay đua chuyên nghiệp là Tour de France Singapore Criterium ngày 10 tháng 11 năm 2024. Các tay đua xếp thành hàng danh dự ở vạch xuất phát, còn Cavendish thắng cuộc nước rút biểu diễn, xếp trên Biniam Girmay và Philipsen. Tháng Mười Hai, BBC trao cho anh giải Thành tựu trọn đời trong khuôn khổ danh hiệu Nhân vật thể thao của năm.

Cuộc sống sau vạch đích

Ngoài đường đua, Cavendish kết hôn với cựu người mẫu Peta Todd; gia đình anh từng trải qua những biến cố công khai chẳng liên quan gì đến thể thao. Tháng 11 năm 2021, một băng nhóm đột nhập vào nhà họ ở Essex giữa đêm, dùng dao khống chế hai vợ chồng và lấy đi hai chiếc đồng hồ xa xỉ; những kẻ tấn công sau đó bị kết án và bỏ tù. Bộ phim tài liệu Mark Cavendish: Never Enough của Netflix, ra mắt tháng 8 năm 2023, theo chân anh trên hành trình trở lại sau bệnh tật và ghi lại những chia sẻ thẳng thắn về chứng trầm cảm, đưa câu chuyện của anh đến với khán giả vượt xa phạm vi môn đua xe đạp.

Kể từ khi giải nghệ, anh vẫn gắn bó với nhiều lĩnh vực. Tháng 10 năm 2024, anh trở thành đại sứ toàn cầu đầu tiên của Aston Martin trong lĩnh vực hiệu suất cao; đến năm 2025, anh làm đại sứ cho giải Tour Down Under ở Australia. Tháng 6 năm 2026, anh phất cờ xuất phát cuộc đua 24 Hours of Le Mans lần thứ 94 với tư cách người phất cờ chính thức, tiếp nối Roger Federer, Rafael Nadal, LeBron James và Zinédine Zidane trong vai trò này. Anh thường nói tương lai của mình nằm ở việc xây dựng và điều hành một đội đua xe đạp, dù đến nay anh vẫn chưa vội ngồi vào xe của ban huấn luyện.

Trong một cuộc phỏng vấn đăng vào cuối tháng 9 năm 2026, anh nói mình đang sống với giấc mơ khi giải nghệ, đi đây đó nhiều hơn thời còn thi đấu và cuối cùng cũng được ăn những gì mình thích. Khi được hỏi điều tuyệt vời nhất là gì, anh không chút do dự trả lời: được làm bố. Với một người đã dành hai thập kỷ để quyết định mọi thứ trong mười giây cuối của cuộc đua, có lẽ điều bất ngờ nhất ở chặng đường tiếp theo là anh dường như chẳng cần lên kế hoạch cho nó nhiều đến thế.

Thẻ: các môn thể thao, athletes, Mark Cavendish, Astana, Bradley Wiggins, Eddy Merckx