Phim truyện thứ ba của M. Night Shyamalan đã biến một câu chuyện ma lặng lẽ ở Philadelphia thành phim ăn khách thứ hai của năm 1999, mang về sáu đề cử Oscar và một danh tiếng mà đạo diễn mang theo suốt từ đó đến nay.

Giác Quan Thứ Sáu (The Sixth Sense) mở đầu bằng đêm tồi tệ nhất trong đời Malcolm Crowe, một nhà tâm lý trẻ em ở Philadelphia vừa được thành phố vinh danh vì những đóng góp trong nghề. Một bệnh nhân cũ, Vincent Gray, đột nhập vào ngôi nhà Crowe sống cùng vợ, buộc tội ông đã không giúp được mình hồi còn nhỏ rồi nổ súng bắn ông. Câu chuyện tiếp tục nhiều tháng sau đó, khi Crowe đã trở lại làm việc và dồn tâm sức vào một ca mới giống ca cũ đến mức khó chịu: Cole Sear, một cậu bé nhỏ thó, khép kín, bị cô lập ở trường, sợ hãi ở nhà và rõ ràng đang mang trong lòng điều gì đó mà cậu không chịu nói thành lời.

Điều Cole cuối cùng thú nhận chính là câu thoại làm nên tên tuổi bộ phim: “Cháu nhìn thấy người chết.” Cậu giải thích rằng người chết đi lại giữa người sống mà không biết mình đã chết, và họ muốn điều gì đó từ cậu. Crowe phải xác định cậu bé bị bệnh, bị sang chấn hay đang nói thật, và liệu giúp cậu có thể trả được món nợ mà ông vẫn thấy mình còn mắc với Vincent Gray hay không. Xung quanh họ, hai gia đình đều đang chịu áp lực. Mẹ của Cole, Lynn, một mình nuôi con và không hiểu chuyện gì đang xảy ra với con trai mình, còn cuộc hôn nhân của Crowe với Anna đã chìm vào im lặng theo một cách mà dường như không ai trong hai người gọi tên được.

Một kịch bản tự viết và bộ phim thứ ba

Giác Quan Thứ Sáu do M. Night Shyamalan viết kịch bản và đạo diễn. Ông sinh ra ở Ấn Độ và lớn lên tại Penn Valley, ngay ngoại ô Philadelphia, thành phố nơi ông đặt bối cảnh cho gần như mọi bộ phim của mình. Đây là phim truyện thứ ba của ông. Phim đầu tiên, Praying with Anger (1992), là một bộ phim chính kịch nhỏ mang tính tự truyện quay ở Ấn Độ; phim thứ hai, Wide Awake (1998), một phim hài chính kịch nhẹ nhàng về một cậu học trò trường Công giáo đi tìm bằng chứng về sự tồn tại của Chúa sau khi ông nội qua đời, đã gặp trục trặc khi phát hành và gần như không tìm được khán giả.

Kịch bản làm thay đổi sự nghiệp của ông được bán cho Disney, với giá được cho là khoảng 3 triệu USD, kèm điều kiện Shyamalan phải tự mình đạo diễn. Bộ phim được phát hành qua hãng Hollywood Pictures của Disney và được đồng tài trợ bởi Spyglass Entertainment, đây là tác phẩm đầu tiên của công ty này, với các nhà sản xuất Kathleen Kennedy, Frank Marshall và Barry Mendel. Trên giấy tờ, đây là một phim ly kỳ siêu nhiên kinh phí trung bình, có một ngôi sao điện ảnh đóng chính và một đạo diễn với hai tác phẩm ít người xem. Ở khung phát hành cuối hè, tháng 8 năm 1999, kỳ vọng dành cho nó khá khiêm tốn.

Bruce Willis đi ngược hình mẫu, và một vai chính mười tuổi

Bruce Willis đến với dự án khi đang là một trong những ngôi sao hành động lớn nhất Hollywood, mười năm sau Die Hard và một năm sau Armageddon, trong khi Pulp Fiction và 12 Monkeys đã cho thấy ông có thể nhận những chất liệu lạ hơn. Giao cho ông vai một nhà trị liệu ăn nói nhỏ nhẹ, dành phần lớn câu chuyện để lắng nghe thay vì hành động, là canh bạc lặng lẽ đầu tiên của bộ phim. Willis sau đó còn hai lần trở lại thế giới của Shyamalan: trong Unbreakable (2000) và, gần hai thập kỷ sau, trong Glass (2019).

Tuy vậy, sức nặng của câu chuyện đặt lên vai Haley Joel Osment, khi đó khoảng mười tuổi lúc bộ phim được quay và đã được biết đến là con trai của nhân vật do Tom Hanks thủ vai trong Forrest Gump (1994). Vai Cole mang về cho cậu một đề cử Oscar Nam diễn viên phụ xuất sắc nhất khi mới mười một tuổi, cùng một đề cử Quả Cầu Vàng (Golden Globe). Toni Collette, nữ diễn viên người Úc từng nổi lên với Muriel’s Wedding (1994), đóng vai Lynn Sear và được đề cử Nữ diễn viên phụ xuất sắc nhất; cảnh cô diễn cùng Osment trong chiếc xe kẹt giữa dòng xe cộ là cảnh thường được nhắc đến nhất mỗi khi bàn về bộ phim. Olivia Williams, vừa đóng Rushmore (1998), vào vai Anna Crowe, còn Donnie Wahlberg đóng Vincent Gray trong đoạn mở đầu.

Manh mối nằm ngay trước mắt

Cấu trúc của bộ phim được xây quanh một cú tiết lộ duy nhất, và lý do nó vẫn hiệu quả với cả những người đã biết trước là không có gì bị giấu đi. Shyamalan cài các manh mối vào lời thoại và cách dàn dựng ngay từ hồi một, và ông từng giải thích trong các cuộc phỏng vấn rằng màu đỏ được dành riêng cho những khoảnh khắc thế giới người chết chạm vào thế giới người sống. Cách dùng màu ấy đã trở thành một trong những chi tiết được bàn luận nhiều nhất của bộ phim, chính vì nó chỉ trở nên dễ đọc khi người xem đã biết cái kết.

Shyamalan quy tụ quanh mình những người làm nghề dày dạn. Quay phim là Tak Fujimoto, người từng quay Sự im lặng của bầy cừu (The Silence of the Lambs) cho Jonathan Demme; nhạc phim do James Newton Howard sáng tác, mở đầu cho một quan hệ cộng tác kéo dài qua Unbreakable, Signs, The Village và Lady in the Water; còn dựng phim là Andrew Mondshein, người có bản dựng được đề cử giải Oscar (Academy Award). Đây là một phim thể loại được thực hiện bởi ê-kíp của một bộ phim chính kịch tầm cỡ, và danh tiếng của nó dựa vào sự kết hợp ấy cũng nhiều như vào cú lật cuối cùng.

Sáu đề cử, không tượng Oscar nào, và một thương hiệu

Doanh thu phòng vé vượt xa mọi dự báo. Giác Quan Thứ Sáu ra mắt ở vị trí số một tại Mỹ và giữ vững vị trí đó suốt năm cuối tuần liên tiếp, phần lớn nhờ truyền miệng và nhờ những khán giả muốn xem lại sau khi đã biết cái kết. Phim thu gần 300 triệu USD ở Bắc Mỹ và khoảng 670 triệu USD trên toàn cầu, chỉ đứng sau Star Wars: Episode I – The Phantom Menace trong số các phim phát hành năm 1999, và trở thành một trong những phim ly kỳ có doanh thu cao nhất từng được ghi nhận.

Tại giải Oscar, phim nhận sáu đề cử: Phim hay nhất, Đạo diễn xuất sắc nhất, Kịch bản gốc xuất sắc nhất, Nam diễn viên phụ xuất sắc nhất cho Osment, Nữ diễn viên phụ xuất sắc nhất cho Collette và Dựng phim xuất sắc nhất. Phim không thắng hạng mục nào, trong năm của American Beauty. Phần thưởng bền lâu hơn là một bản sắc trước công chúng cho đạo diễn. Từ bộ phim tiếp theo trở đi, M. Night Shyamalan được quảng bá như nhà làm phim của những cú lật, và mỗi tác phẩm, từ Unbreakable, Signs cho đến The Village, đều được đón nhận phần nào như một trò chơi đoán kết. Cái mác ấy giúp bán vé trong nhiều năm rồi trở thành gánh nặng trong thập niên 2000, trước khi The Visit (2015), Split (2016) và Glass đưa ông trở lại với lượng khán giả rộng hơn, hai phim sau cùng bằng cách quay về thế giới của Unbreakable.

Vì sao bộ phim liên tục được khám phá lại

“Cháu nhìn thấy người chết” đã lọt vào danh sách 100 câu thoại điện ảnh hay nhất của Viện phim Mỹ (American Film Institute), và cái kết trở nên phổ biến đến mức đây là một trong những bộ phim bị tiết lộ nội dung nhiều nhất trong văn hóa đại chúng, bị nhại lại trong các tiểu phẩm và được nhắc đến trong những bộ phim khác suốt hơn hai thập kỷ. Sự phổ biến ấy là một số phận kỳ lạ cho một câu chuyện có cấu trúc phụ thuộc vào yếu tố bất ngờ, và nó lý giải vì sao nhiều cuộc thảo luận về Giác Quan Thứ Sáu sau này ít tập trung vào bản thân cú tiết lộ mà nhiều hơn vào việc nó đã được chuẩn bị kỹ lưỡng đến mức nào.

Bộ phim cũng mang một sức nặng khác trong sự nghiệp điện ảnh của Bruce Willis. Năm 2022, gia đình ông thông báo ông rút lui khỏi nghiệp diễn sau khi được chẩn đoán mắc chứng mất ngôn ngữ, về sau được cập nhật thành chứng sa sút trí tuệ vùng trán thái dương, và Giác Quan Thứ Sáu thường xuyên được nhắc đến như ví dụ rõ ràng nhất về biên độ diễn xuất ông thể hiện ngoài dòng phim hành động. Với Osment và Collette, đây vẫn là vai diễn gắn với tên tuổi họ nhiều nhất, kể cả sau những sự nghiệp dài tiếp nối, trong đó Collette từng trở lại thể loại kinh dị gia đình với Hereditary (2018).

Nhìn lại hôm nay, Giác Quan Thứ Sáu đứng ở một vị trí khác thường: một phim kinh dị mà những yếu tố được nhớ đến nhiều nhất là một người mẹ, một đứa trẻ và một cuộc hôn nhân, và một phim có cú lật mà người ta vẫn quay lại xem khi cú lật không còn. Nó được cảm nhận như một câu chuyện ma hay như một bộ phim chính kịch gia đình có bóng ma có lẽ tùy thuộc vào việc người xem còn nhớ nửa nào. Dù thế nào, đây vẫn là bộ phim định hình cách M. Night Shyamalan được theo dõi, và được phán xét, trong suốt phần còn lại của sự nghiệp.