‘Không gian để tung cánh’ trên Netflix: một biên đạo múa đọc lại ba thập kỷ cơ thể mình sau khi được chẩn đoán tự kỷ ở tuổi 33

Lần đầu tiên Jenn Freeman nhìn lại mình trong một đoạn video tuổi thơ, máy quay bắt gặp cô làm đúng điều cô luôn làm: nhảy, giật, phóng người trong bếp, trong phòng ngủ, ngoài hành lang, ở bất cứ chỗ nào còn không khí. Trong khung hình, cô sáu tuổi. Cô ba mươi ba khi xem lại và lần đầu tiên có một từ cho thứ mà cơ thể mình đã nói từ rất lâu.

Từ đó là tự kỷ. Freeman, biên đạo múa và nghệ sĩ trình diễn có sự nghiệp trải dài trong giới múa đương đại New York, được chẩn đoán mắc rối loạn phổ tự kỷ ở tuổi ba mươi ba. ‘Không gian để tung cánh’ không theo cô học cách sống chung với chẩn đoán. Bộ phim theo cô làm một việc khó chịu hơn nhiều: đọc lại từng phút của một cuộc đời đã xảy ra. Những băng quay tại nhà, những buổi tập được ghi hình, những nghi thức riêng tư nho nhỏ mà cô từng nghĩ ai cũng có. Luận điểm của phim rất rõ: cơ thể cô đã sản xuất một thứ tự kỷ trôi chảy, đúng ngữ pháp suốt ba thập kỷ, và không ai, kể cả chính cô, biết đọc thứ ngôn ngữ đó.

Đạo diễn Alexander Hammer mang vào chân dung trong xưởng vẽ này những bản năng anh đã mài giũa gần một thập kỷ khi dựng phim cho Beyoncé: Lemonade, Homecoming, Black Is King. Ở đó, anh xem âm nhạc và chuyển động là văn bản gốc, không phải minh họa cho lời. Bản năng đó sống sót qua sự thay đổi định dạng. Phim được dựng trên ba mạch thời gian — buổi tập ở thì hiện tại, cuộc trò chuyện chẩn đoán, kho lưu trữ tuổi thơ — đan vào nhau mà không lộ đường khâu. Hammer không bao giờ báo cho khán giả biết khi nào là hiện tại, khi nào là quá khứ. Anh đối xử với cả ba như một câu liền mạch, và nhờ vậy khán giả trải nghiệm điều Freeman đang trải nghiệm: mỗi cử động hiện tại vang vọng trong kho lưu trữ, và kho lưu trữ tổ chức lại hiện tại.

Bài đọc đề xuấtSarah Silverman, nữ hài kịch của những cú sốc đã học cách nói về nỗi đau mất mát

Đối tượng trung tâm của phim là buổi diễn mà Freeman dựng trong quá trình quay: một solo tự truyện dài cả đêm mang tên ‘Is It Thursday Yet?’. Sonya Tayeh, biên đạo từng đoạt giải Tony cho ‘Moulin Rouge!’ trên sân khấu Broadway, cùng cộng tác cho tác phẩm. Trong phim, bà xuất hiện không như người hướng dẫn, không như người phiên dịch, mà như một nhân chứng. Hammer để bà nhìn Freeman làm việc và từ chối cám dỗ phải diễn dịch lại điều bà thấy. Phần lớn phim tài liệu về múa không cưỡng nổi việc cắt ở mỗi chuyển động cụm; phim này giữ khung, có khi quá lâu so với mức dễ chịu, trên một cử động đơn lẻ. Việc giữ lại chính là luận điểm. Hammer mời khán giả đọc múa như một thứ ngôn ngữ, không phải như hình ảnh, và ngôn ngữ đòi hỏi sự chú ý kéo dài.

Ngoài phim, dữ liệu mà Freeman hiện thân đang chuyển động nhanh. Ước tính của CDC về số người trưởng thành được chẩn đoán tiếp tục tăng khi các tuyến chuyển tuyến chuyên khoa mở rộng, và phân khúc nhân khẩu lớn lên nhanh nhất là phụ nữ và những người được xác định nữ khi sinh, mà cách biểu hiện chưa bao giờ khớp với khuôn cậu bé từng định hình tiêu chí chẩn đoán thế kỷ XX. Freeman thuộc về phân khúc đó. Phim của cô ra mắt trong một năm mà những người trưởng thành được chẩn đoán muộn — ngày càng hiện diện trên TikTok, trong hồi ký, trong nền văn liệu còn mỏng về biểu hiện nữ và phi nhị nguyên — đang công khai làm đúng điều cô làm trên sân khấu: dựng lại tự truyện.

Tín dụng nhà sản xuất điều hành của Amy Schumer lẽ ra có thể là chi tiết ồn ào nhất quanh ‘Không gian để tung cánh’; bộ phim đối xử với nó như một trong những chi tiết im lặng nhất. Schumer, người nhiều năm nay nói về việc cùng chồng Chris Fischer (cũng là nhà sản xuất điều hành) nuôi một đứa con trai trong phổ tự kỷ, cho mượn tên mình để mở chỗ trên giá phát hành rồi lùi lại. Sự xuất hiện trước ống kính của bà ngắn và mang tính phân tích, không trình diễn. Quyết định sản xuất — chống lưng cho một chân dung quan sát thân mật về một người phụ nữ trưởng thành thay vì một phim giải thích do người nổi tiếng dẫn dắt — giữ khoảng cách với kiểu “tháng nâng cao nhận thức” mà Schumer rất dễ rơi vào.

‘Không gian để tung cánh’ nằm trong một truyền thống cụ thể: chân dung trong xưởng vẽ của dòng tài liệu múa, lấy quá trình sáng tạo làm chất liệu tiểu sử. ‘Pina’ (2011) của Wim Wenders. ‘Cunningham’ (2019) của Alla Kovgan. ‘Twyla Moves’ (2021) của Steven Cantor. Phim kế thừa sự tôn trọng của truyền thống ấy đối với biên đạo như một văn bản gốc và phá vỡ giả định ngầm của truyền thống ấy: ở đây cơ thể chưa hoàn thành, đang ở giữa một sự dịch chuyển, và máy quay bắt lấy cuộc dịch chuyển ấy trong khi nó còn đang diễn ra. Phim cũng vay mượn từ dòng vérité về khuyết tật — ‘Crip Camp’ (2020), ‘The Reason I Jump’ (2020) — nhưng từ chối cả khung tập thể lẫn giọng vận động công khai của chúng: đây là một cơ thể, không phải một phong trào; một tiểu sử, không phải một chiến dịch.

Điều phim không trả lời, và từ chối giả vờ trả lời, là phải làm gì với ba mươi năm đã xảy ra. Một chẩn đoán ở tuổi ba mươi ba không mở khóa ngược thời gian các năm đi học, các buổi thử vai, các mối quan hệ, các phòng tập mà ánh đèn huỳnh quang đã làm Freeman sụp đổ trong mười phút đầu vì những lý do cô chưa bao giờ gọi được tên. Biên đạo chuyển hóa những năm ấy thành một tài liệu công khai; nó không trả lại chúng. Câu hỏi mà ‘Không gian để tung cánh’ để mở là: chẩn đoán muộn thực sự có ích cho việc gì — như sự thấu hiểu, như một dạng đền bù, hay như một dạng tang chế chưa được từ vựng lâm sàng đặt tên.

‘Không gian để tung cánh’ ra mắt thế giới tại Liên hoan Phim Tribeca vào tháng 6 năm 2025 và lên Netflix toàn cầu vào ngày 27 tháng 5 năm 2026. Alexander Hammer đạo diễn và dựng phim. Jenn Freeman và Sonya Tayeh xuất hiện trong vai chính họ; Holland Andrews và Timo Elliston soạn nhạc. Trong số các nhà sản xuất điều hành có Amy Schumer, Chris Fischer, Sarah Sarandos, Sonya Tayeh, Miguel Blanco, Deborah Van Eck và Pamela Ryckman. Thời lượng: 110 phút. Đây là một phim tài liệu về múa theo nghĩa chặt: được dựng quanh một cơ thể tư duy bằng chuyển động và một máy quay biết chờ ý nghĩ kết thúc rồi mới cắt.

Bài viết tương tự

Noah Kahan: Trải nghiệm thoát xác trên Netflix đặt ra câu hỏi liệu âm nhạc chữa lành khán giả có thể chữa lành chính người tạo ra nó

The Crash: Vụ Đụng Xe Thảm Khốc trên Netflix nhìn như phim tài liệu về tốc độ. Thực chất là về những người lớn đã đọc mối quan hệ ấy như chuyện học trò

Kylie trên Netflix để băng gia đình lên tiếng đáp lại bốn mươi năm ảnh báo chí

Tên tôi là Agneta trên Netflix: chỉ người đàn ông mất trí mới thấy cô

Jennifer Lopez, thương hiệu suốt ba thập kỷ vẫn cố trở thành diễn viên

Wanda Sykes: Di sản trên Netflix quay trọn một giờ bên trong ngôi trường HBCU đã đào tạo nữ danh hài