Người Trừ Tà mở màn không phải bằng bóng tối và tiếng quỷ, mà bằng ánh nắng chói chang của Iraq: một cuộc khai quật khảo cổ tại vùng phế tích Hatra, nơi linh mục lão thành Lankester Merrin (Max von Sydow) đối mặt câm lặng với một bức tượng cổ mang điềm báo. Đó mới là hình ảnh khai sinh thực sự của tác phẩm năm 1973 do William Friedkin đạo diễn và dựa trên tiểu thuyết của William Peter Blatty—một khoảnh khắc bình tĩnh, nặng nề và đầy dự cảm trước khi địa ngục thực sự mở ra ở Georgetown, Washington DC. Dưới vỏ bọc một câu chuyện về sự xâm chiếm ma quỷ, phim khai thác những vùng tối hơn: nỗi bất lực trước điều vượt quá tầm hiểu biết, sự lung lay của đức tin, và tâm lý con người khi đứng trước cái không thể giải thích.

Khi Regan MacNeil (Linda Blair), một cô bé 12 tuổi, bị một thực thể bí ẩn xâm chiếm, mẹ cô Chris (Ellen Burstyn) không tìm được câu trả lời từ y học và phải cầu đến hai linh mục Công giáo là Father Damien Karras (Jason Miller) và Father Lankester Merrin để cứu con. Friedkin xây dựng hành trình đó một cách kiên nhẫn: từ những dấu hiệu kỳ quặc đầu tiên, qua hàng loạt cuộc thăm khám thất bại, rồi đổ vào một cuộc đối đầu tôn giáo sinh tử. Nhịp độ đôi khi chậm hơn cần thiết, nhưng chính sự kiên nhẫn đó xây nền cho sức nặng của những cảnh cuối.

Điểm mạnh nhất của phim nằm ở cách Friedkin tạo áp lực tâm lý mà không phụ thuộc vào kỹ xảo. Căn nhà của Chris MacNeil, ban đầu được thể hiện như một không gian an toàn và ấm cúng, dần trở thành nơi chứa đựng những điều không thể đặt tên. Cảnh Regan dùng bảng ouija—một trong những lựa chọn biên kịch thận trọng nhất của Blatty—mở ra cổng cho quỷ xâm nhập bằng một chi tiết giản dị đến mức đáng sợ. Những cảnh quay sát khuôn mặt Regan khi cô bị xâm chiếm, với ánh sáng ám ảnh và góc máy nhìn thẳng vào mắt, xóa bỏ khoảng cách giữa người xem và màn hình. Khuôn mặt biến dạng, giọng nói xâm lấn—nỗi sợ bám rễ trong cái hữu hình, không phải trong hình thức bắt mắt.

Dàn diễn viên gánh toàn bộ sức nặng đó một cách thuyết phục. Linda Blair thành công trong việc chuyển tải sự thay đổi từ cô bé vô tội sang sinh vật hung dữ, đầy thù hận—một màn hóa thân mà ở độ tuổi đó hiếm ai làm được. Ellen Burstyn đối mặt với sự mất kiểm soát của con mình bằng một nỗi đau chân thật, không hề khoa trương; vai Chris MacNeil đòi hỏi sự kiệt sức từ bên trong, và Burstyn không né tránh điều đó. Max von Sydow mang đến sự uy nghi trầm tĩnh cho Father Merrin, trong khi Jason Miller thể hiện nội tâm giằng xé của Father Karras—một linh mục đang lung lay đức tin trước khi đối mặt với điều không thể giải thích bằng bất cứ học thuyết nào. Chính cuộc khủng hoảng nội tâm của Karras làm cho cuộc chiến trong phòng Regan không chỉ là đối đầu với ác quỷ mà còn là cuộc chiến với bản thân.

Friedkin và Blatty đã phải đối mặt với nhiều khó khăn trong quá trình sản xuất. Lựa chọn diễn viên tương đối ít tên tuổi như Burstyn, Blair và Miller thay vì những ngôi sao lớn ban đầu gặp phản đối từ giới điều hành Warner Bros. Quá trình quay phim bị trì hoãn liên tục do tai nạn và thảm họa, khiến dự án ngốn gấp đôi thời gian và ngân sách tăng gần gấp ba so với kế hoạch. Những khó khăn này tạo ra tin đồn rằng bộ phim bị nguyền rủa—một huyền thoại tồn tại dai dẳng cho đến tận ngày nay.

Phim được phát hành vào ngày 26 tháng 12 năm 1973 và ngay lập tức gây sốc với khán giả. Hàng người xếp hàng dài ngoài rạp trong thời tiết lạnh giá; những suất chiếu hết vé mang lại lợi nhuận lớn cho Warner Bros. Một số khán giả có phản ứng thể chất—ngất xỉu hoặc nôn mửa—trước những cảnh gây sốc, đặc biệt là cảnh mô phỏng thực tế thủ thuật chụp mạch máu não. Người Trừ Tà trở thành bộ phim kinh dị đầu tiên được đề cử giải Oscar cho Phim hay nhất và giành hai giải khác. Năm 2010, Thư viện Quốc hội Mỹ đưa phim vào Đăng ký Phim Quốc gia vì tầm quan trọng về văn hóa, lịch sử và thẩm mỹ.

Blatty không chỉ chuyển thể tiểu thuyết của mình thành kịch bản mà còn sản xuất bộ phim—một vai trò kép để lại dấu ấn rõ rệt. Những câu hỏi triết học về nỗi sợ trước cái chưa biết và sự mất kiểm soát không chỉ là phông nền mà là cốt lõi của câu chuyện; đó cũng là lý do một số đoạn hội thoại kéo dài hơn cần thiết, ưu tiên chiều sâu ý tưởng hơn nhịp độ.

Nửa thế kỷ sau, Người Trừ Tà vẫn đứng vững—không phải vì bất khả xâm phạm, mà vì Friedkin tìm được nơi giao nhau giữa nỗi khiếp sợ bản năng và những câu hỏi không có đáp án thỏa đáng. Ở giao điểm đó, phim tạo ra điều hiếm gặp trong thể loại kinh dị: không thoải mái, không giải tỏa được, và không thể quên.