Carla Maxwell và thách thức của vai trò lãnh đạo nghệ thuật sau người sáng lập

Limón Dance Company tập trung tại Joyce Theater để tưởng nhớ Carla Maxwell, giám đốc nghệ thuật đã dẫn dắt đoàn trong gần bốn thập kỷ. Sự kiện này không chỉ tôn vinh một sự nghiệp xuất sắc. Nó còn đặt ra một câu hỏi cốt lõi của đời sống văn hóa: làm thế nào một thiết chế nghệ thuật có thể duy trì bản sắc khi động lực tạo nên nó không còn nữa.

Maxwell qua đời năm 2025 ở tuổi 79. Bà gia nhập đoàn năm 1965 dưới sự chỉ đạo của José Limón. Nhanh chóng trở thành một trong những nghệ sĩ diễn giải quan trọng nhất các tác phẩm của ông, bà sáng tạo vai diễn trong các vở như Dances for Isadora và Carlota, đồng thời định hình nhân vật Emilia trong The Moor’s Pavane bằng một trí tuệ kịch tính trở thành trung tâm của bản sắc đoàn.

Tuy nhiên, chính vai trò lãnh đạo của bà sau khi Limón qua đời mới mang tính quyết định. Năm 1978, sau một thời gian giữ vị trí phó giám đốc nghệ thuật dưới quyền Ruth Currier, Maxwell đảm nhận cương vị giám đốc nghệ thuật. Khi đó, đoàn phải đối diện với một câu hỏi vẫn còn vang vọng trong nghệ thuật biểu diễn: làm thế nào một tập thể được xây dựng quanh một tiếng nói sáng tạo đơn nhất có thể tiếp tục khi tiếng nói ấy không còn?

Câu trả lời của Maxwell không phải là bảo tồn cứng nhắc cũng không phải đổi mới chỉ vì đổi mới. Bà xem tiết mục như một thực hành sống động. Chương trình lễ tưởng niệm phản ánh triết lý này khi đan xen các tư liệu lưu trữ — trong đó có những đoạn phim mới được phát hiện từ thời bà học tại Juilliard — với các trích đoạn biểu diễn trực tiếp từ There is a Time và Missa Brevis của Limón, cùng với Sonata và Etude của chính Maxwell và Figura của Murray Louis. Cấu trúc ấy gợi lên sự tiếp nối thay vì khép lại.

Nhiệm kỳ của bà diễn ra trong bối cảnh những chuyển biến rộng lớn của múa Mỹ. Thế hệ biên đạo hậu chiến đã xác lập múa hiện đại như một hình thức sân khấu nghiêm túc, bắt rễ từ biểu đạt tâm lý và các chủ đề nhân văn. Tuy nhiên, đến cuối thập niên 1970 và trong thập niên 1980, khán giả và cơ chế tài trợ đã thay đổi. Các đoàn nghệ thuật được xây dựng quanh những người sáng lập — trong múa, kịch hay âm nhạc — bắt đầu đối diện vấn đề bền vững như một câu hỏi nghệ thuật. Maxwell trở thành một trong những nhà lãnh đạo đầu tiên chứng minh rằng tiết mục của người sáng lập có thể tiếp tục sống động mà không trở thành hiện vật bảo tàng.

Những ghi nhận dành cho bà, bao gồm Dance Magazine Award và Huân chương Nghệ thuật Quốc gia được trao năm 2008 thay mặt cho quỹ, không chỉ tôn vinh thành tựu cá nhân mà còn ghi nhận sức bền của tổ chức. Dưới sự lãnh đạo của bà, tiết mục Limón được mở rộng một cách thận trọng, kết hợp những tiếng nói đương đại trong khi vẫn giữ được sự rõ ràng kịch tính và kỹ thuật gắn liền với nguồn gốc của đoàn.

Lễ tưởng niệm sẽ có phần chia sẻ của giám đốc nghệ thuật đương nhiệm Dante Puleio, phó giám đốc nghệ thuật Logan Frances Kruger, cựu chủ tịch hội đồng Robert A. Meister, nhà sử học của Jacob’s Pillow Norton Owen, cùng các cộng sự lâu năm như Daniel Lewis, Clay Taliaferro, Gary Masters, Roxane D’Orleans Juste và Nina Watt. Sự hiện diện của họ cho thấy mạng lưới liên thế hệ mà Maxwell đã vun đắp.

Những cuộc tụ họp như vậy không chỉ là hành động tưởng nhớ. Trong múa, nơi cơ thể vừa là kho lưu trữ vừa là công cụ biểu đạt, di sản phụ thuộc vào sự truyền thừa. Các lớp kỹ thuật, quá trình tập luyện và sự cố vấn không chính thức thường định hình tương lai của một đoàn nhiều hơn bất kỳ buổi công diễn ra mắt nào. Ảnh hưởng của Maxwell lan tỏa đến cả những không gian thầm lặng ấy, nơi văn hóa tổ chức được hình thành.

Năm 2026, khi đoàn kỷ niệm 80 năm thành lập, đồng thời ra mắt Carla Maxwell Legacy Fund nhằm hỗ trợ phát triển vũ công, đào tạo lãnh đạo và các sáng kiến về sức khỏe. Quyết định này cho thấy sự nhận thức rằng tính liên tục nghệ thuật phụ thuộc không chỉ vào tiết mục mà còn vào hạ tầng con người. Trong một lĩnh vực thường xuyên đối mặt với bấp bênh tài chính và rủi ro thể chất, những cam kết như vậy phản ánh các mô hình chăm sóc đang thay đổi trong văn hóa biểu diễn.

Lịch sử múa hiện đại tại Hoa Kỳ thường được kể qua những người sáng lập có sức hút: Limón, Graham, Ailey, Taylor. Đóng góp của Maxwell làm phức tạp thêm câu chuyện đó. Bà chứng minh rằng thế hệ thứ hai có thể mang tính định hình không kém thế hệ đầu, không phải bằng cách lấn át tiếng nói của người sáng lập, mà bằng cách đảm bảo sự vang vọng của nó theo thời gian.

Khi khán giả tụ họp tại Joyce Theater, họ sẽ không chỉ bắt gặp các tư liệu và trích đoạn từ những tác phẩm kinh điển, mà còn đối diện với một lập luận về chính khái niệm liên tục. Bằng việc duy trì một tiết mục ra đời từ giữa thế kỷ 20 cho đến bước sang thế kỷ 21, Maxwell đã định nghĩa lại ý nghĩa của di sản trong nghệ thuật biểu diễn: không phải bảo tồn bất động, mà là một thực hành được tiếp nối bởi những nghệ sĩ đang sống.

Theo nghĩa đó, lễ tưởng niệm trở thành một phần của vũ đạo đang tiếp diễn. Nó đặt một cuộc đời cá nhân vào quỹ đạo rộng lớn hơn của múa hiện đại Mỹ, nơi ký ức, sự nhập thể và cộng đồng vẫn gắn bó không thể tách rời.