Zhang Huan trở lại New York: Cơ thể, tro bụi và ký ức trong nghệ thuật đương đại

Trong thời đại mà sự hiện diện kỹ thuật số tạo cảm giác mọi thứ đều được lưu giữ vĩnh viễn, Zhang Huan lại chọn đi theo hướng ngược lại: tập trung vào những gì phai biến. Sự trở lại của anh tại New York một lần nữa đưa tên tuổi này vào tâm điểm của nghệ thuật đương đại quốc tế, đồng thời khơi dậy cuộc thảo luận về cách nghệ thuật gìn giữ — và đồng thời làm lung lay — ký ức văn hóa.

Zhang Huan nổi lên từ bối cảnh nghệ thuật thử nghiệm ở Bắc Kinh, nơi anh hoạt động trong một nhóm nghệ sĩ độc lập bên ngoài các thiết chế chính thống. Những tác phẩm trình diễn đầu tiên của anh gây chú ý bởi cường độ thể chất mạnh mẽ. Trong một tác phẩm gây tiếng vang, anh ngồi trần truồng trong nhà vệ sinh công cộng, cơ thể phủ mật ong và dầu cá, để ruồi bu kín da thịt. Hành động đó không đơn thuần là gây sốc, mà là cách trực diện phơi bày sự mong manh của cơ thể con người trước các hệ thống xã hội, chính trị và sinh học vượt ngoài tầm kiểm soát.

Ở giai đoạn này, cơ thể vừa là chủ thể vừa là công cụ nghệ thuật. Trong một trình diễn khác, anh cùng các nghệ sĩ khác xếp chồng cơ thể trần của mình trên đỉnh núi nhằm “tăng” chiều cao của ngọn núi theo cách biểu tượng. Cử chỉ vừa phi lý vừa giàu chất thơ ấy đặt lại câu hỏi về thước đo — từ địa chất đến lịch sử — và cho thấy sự can thiệp của con người, dù thoáng qua, vẫn để lại dấu vết.

Khi chuyển đến Mỹ, mối quan tâm của Zhang Huan dần xoay quanh trải nghiệm di cư và sự lệch pha văn hóa. Trong một tác phẩm, anh đứng yên để người tham gia ném bánh mì cũ vào mình, biến quá trình hòa nhập thành một va chạm thể xác. Ở một trình diễn khác, anh đi bộ qua Manhattan trong bộ trang phục làm từ thịt sống và thả chim bồ câu trắng lên bầu trời. Hình ảnh ấy khó quên: cơ thể người nhập cư trở nên cực kỳ hiển lộ, dễ tổn thương nhưng vẫn mang sắc thái nghi lễ.

Những trình diễn này đã giúp Zhang Huan trở thành một gương mặt quan trọng trong lịch sử nghệ thuật trình diễn toàn cầu, kết nối nghệ thuật tiên phong Trung Quốc với các thiết chế phương Tây. Tuy nhiên, đến giữa chặng đường sự nghiệp, anh bắt đầu chuyển hướng.

Sau khi trở về Trung Quốc, Zhang Huan gắn bó sâu sắc hơn với Phật giáo và bắt đầu sử dụng tro hương thu thập từ các ngôi chùa gần xưởng làm việc ở Thượng Hải. Lớp tro — tàn dư của vô số lời cầu nguyện — trở thành chất liệu chính trong sáng tác của anh. Được phân loại theo sắc độ và độ mịn, tro được phủ lên toan để tạo nên những hình ảnh đơn sắc dựa trên ảnh tư liệu lịch sử và ký ức văn hóa.

Sự thay đổi chất liệu kéo theo sự thay đổi trong tư duy nghệ thuật. Nếu trước đây các tác phẩm thử thách sức chịu đựng cơ thể theo thời gian thực, thì tranh tro lại mang đến cảm giác tĩnh lặng, gần như chiêm niệm. Tuy vậy, chủ đề vô thường vẫn xuyên suốt. Tro là thứ còn lại sau khi ngọn lửa thiêu rụi hình hài. Bằng cách biến phần tàn dư ấy thành hình ảnh của lịch sử tập thể, Zhang Huan khiến ký ức trở nên hữu hình — như một lớp trầm tích tích tụ qua thời gian nhưng có thể tan biến bất cứ lúc nào.

Triển lãm tại New York đặt các tư liệu phim hiếm về những trình diễn trước đây cạnh các tác phẩm tro sau này, cho thấy một đường dây tư tưởng xuyên suốt qua nhiều thập kỷ. Mối liên hệ không nằm ở phong cách, mà ở chiều sâu triết lý. Dù là để ruồi phủ kín cơ thể hay sàng lọc tro hương trong xưởng, Zhang Huan luôn xem nghệ thuật là một hành động tập thể và mang tính thời gian, nơi ranh giới giữa cá nhân và cộng đồng dần mờ đi.

Loạt phù điêu mang tên “Memory Door” tiếp tục làm phức tạp mối quan hệ giữa quá khứ và hiện tại. Những bề mặt được chạm khắc, nằm giữa điêu khắc và hội họa, gợi liên tưởng đến các mảnh kiến trúc hoặc ngưỡng cửa. Lịch sử ở đây không phải vật thể cố định sau lớp kính, mà là không gian mà con người phải bước qua.

Điều khiến Zhang Huan gây tiếng vang trong bối cảnh hiện nay chính là sự phản kháng trước ảo tưởng về tính vĩnh cửu. Trong một nền văn hóa coi sự hiển lộ là điều kiện tồn tại, anh nhấn mạnh rằng sự biến mất cũng có ý nghĩa. Một trình diễn kết thúc. Tro bay đi. Cơ thể già đi. Nhưng ý nghĩa vẫn được truyền tiếp — qua tư liệu, qua ký ức và qua những cách diễn giải mới.

Tác phẩm của anh hiện diện trong bộ sưu tập của nhiều bảo tàng lớn trên thế giới, khẳng định vị trí của anh trong lịch sử nghệ thuật đương đại. Thế nhưng sức mạnh thực sự của Zhang Huan không nằm ở sự công nhận ấy, mà ở khả năng khước từ tính ổn định. Ngay cả những bức tranh tro đồ sộ nhất cũng chứa sẵn khả năng phân tán.

Nhìn lại Zhang Huan hôm nay cũng là đặt ra câu hỏi rộng hơn: xã hội ghi nhớ như thế nào? Câu trả lời của anh không hoài niệm, cũng không khải hoàn. Trong tay anh, ký ức là những hạt bụi nhỏ tích tụ qua nghi thức và lặp lại, nhưng luôn mong manh trước một hơi thở. Chính trong sự mong manh ấy, sức mạnh lâu dài của nghệ thuật Zhang Huan được khẳng định — một hành trình bắt đầu từ thập niên 1990 và nay tiếp tục vang vọng tại New York.

Zhang Huan trở lại New York: Cơ thể, tro bụi và ký ức trong nghệ thuật đương đại

More Like This

MOWAA hoãn triển lãm khai mạc trong bối cảnh đối thoại và biểu tình tại địa phương

Sikelela Owen Giành Giải Thưởng Charles Wollaston Danh Giá Tại Triển Lãm Mùa Hè 2025

David Zwirner giới thiệu các tác phẩm mới của Yuskavage, Schutz và Bernhardt tại Art Basel Miami Beach 2025

Howard Greenberg Gallery tại New York trưng bày loạt ảnh nhà tù Texas mang tính biểu tượng của Danny Lyon

Volume Gallery bùng nổ không gian nghệ thuật mới tại Chicago: Khi di sản đối đầu với sự phá cách

Phong cảnh và sự thay đổi góc nhìn qua lăng kính nghệ thuật tại triển lãm mới của 68 Prince Street Gallery

Discussion